4 February 1922 रोजी घडलेली चौरी चौरा घटना भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक निर्णायक टप्पा ठरली. आंदोलकांनी पेटवलेल्या पोलिस ठाण्यात २२ पोलिसांचा मृत्यू झाला आणि या हिंसक घटनेमुळे महात्मा गांधींनी संपूर्ण असहकार चळवळ थांबवण्याचा धक्कादायक निर्णय घेतला. या लेखातून जाणून घ्या त्या दिवसाची संपूर्ण पार्श्वभूमी, घडामोडी, गांधीजींची भूमिका आणि या घटनेने भारताच्या स्वातंत्र्य इतिहासाला दिलेले वळण.
पार्श्वभूमी — असहकार चळवळीचा ज्वालामुखी
भारताचा स्वातंत्र्यलढा हा अचानक पेटलेला संघर्ष नव्हता; तो अनेक वर्षांच्या अन्याय, शोषण, अपमान आणि जनतेच्या दडपलेल्या संतापातून तयार झालेला ज्वालामुखी होता. १९व्या शतकाच्या अखेरीपासून भारतीय समाजात स्वराज्याची भावना निर्माण होऊ लागली होती, पण १९१९ नंतर परिस्थिती पूर्णपणे बदलली. देशातील वातावरण इतकं तापलं होतं की एका ठिणगीनेही मोठी आग भडकू शकत होती — आणि हीच आग पुढे असहकार चळवळ म्हणून पेटली.
30 January 1948 -नथुराम गोडसेने महात्मा गांधी यांना का मारले? — सखोल आणि संतुलित विश्लेषण
चौरी चौरा ४ फेब्रुवारी १९२२ रोजी घडलेली ऐतिहासिक घटना…”
ब्रिटिश सत्तेचा वाढता अन्याय
ब्रिटिश राजवटीचा मूलभूत उद्देश भारताचा विकास नव्हता; उलट भारतातील संसाधनांचा वापर करून इंग्लंडला समृद्ध करणे हा होता. शेतकऱ्यांवर जादा कर, उद्योगांवर निर्बंध, भारतीयांना उच्च पदांपासून दूर ठेवणे, आणि भारतीय संस्कृतीला कनिष्ठ मानणे — या सगळ्यामुळे जनतेत असंतोष वाढत गेला.
भारतीय सैनिकांनी पहिल्या महायुद्धात ब्रिटिशांसाठी रक्त सांडलं, पण बदल्यात त्यांना स्वातंत्र्य किंवा राजकीय अधिकार मिळाले नाहीत. उलट रॉलेट अॅक्ट (1919) सारखा काळा कायदा आणून ब्रिटिशांनी न्यायप्रक्रियेशिवाय अटक करण्याचा अधिकार मिळवला. हा कायदा म्हणजे लोकशाहीवर थेट हल्ला होता.
जालियनवाला बाग — जनतेच्या मनातली जखम
१३ एप्रिल १९१९ रोजी अमृतसर येथील जालियनवाला बाग हत्याकांड हे भारतीय इतिहासातील सर्वात वेदनादायी पान आहे. जनरल डायरने निरपराध लोकांवर गोळीबार करून शेकडो लोकांचा बळी घेतला. स्त्रिया, मुले, वृद्ध — कुणालाही वाचवलं गेलं नाही.
या घटनेने भारतीय जनतेच्या मनात ब्रिटिशांविषयी असलेला उरलेसुरलेला विश्वास पूर्णपणे संपवला. लोकांना जाणवलं —
“ही सत्ता न्याय देणारी नाही, तर दडपणारी आहे.”
ही घटना म्हणजे जनतेच्या मनातील रागाचा स्फोटबिंदू ठरली.
गांधीजींचा उदय — नवा मार्ग
याच काळात महात्मा गांधी भारतीय राजकारणात प्रभावीपणे पुढे आले. दक्षिण आफ्रिकेतील सत्याग्रहाच्या अनुभवातून त्यांनी एक वेगळा मार्ग दाखवला — अहिंसा आणि सत्य.
त्यांनी लोकांना शस्त्र उचलायला सांगितलं नाही, तर सहकार्य न करण्याचं शस्त्र दिलं. गांधीजी म्हणाले:
“ब्रिटिश सत्ता आपल्या सहकार्यामुळे टिकते. आपण सहकार्य थांबवलं तर ती आपोआप कोसळेल.”
हा विचार लोकांच्या मनाला भिडला, कारण तो सामान्य माणसालाही लढ्यात सहभागी होण्याची संधी देत होता.
असहकार म्हणजे नेमकं काय?
असहकार चळवळीचा अर्थ होता — ब्रिटिश सत्तेला कोणत्याही प्रकारे मदत न करणे.
त्यात समाविष्ट होतं:
- सरकारी नोकऱ्या सोडणे
- इंग्रजी शाळा, कॉलेज सोडणे
- न्यायालयांचा बहिष्कार
- परदेशी वस्तूंचा त्याग
- स्वदेशीचा प्रचार
- खादीचा वापर
- कर न भरणे (नंतरच्या टप्प्यात)
हे सगळं ऐकायला सोपं वाटतं, पण त्या काळात हे पाऊल उचलणं म्हणजे आयुष्य धोक्यात घालणं होतं.
सामान्य माणूस लढ्यात उतरतो
या चळवळीचं वैशिष्ट्य म्हणजे ती फक्त नेत्यांपुरती मर्यादित नव्हती. शेतकरी, विद्यार्थी, महिला, व्यापारी, कामगार — सगळे सहभागी झाले.
विद्यार्थ्यांनी सरकारी शाळा सोडून राष्ट्रीय शाळांमध्ये प्रवेश घेतला. वकीलांनी न्यायालयांचा बहिष्कार केला. महिलांनी परदेशी कापडांची होळी केली. गावोगावी सभा, मोर्चे, प्रचार सुरू झाला.
पहिल्यांदाच स्वातंत्र्यलढा खऱ्या अर्थाने जनआंदोलन बनला.
Indian Flag-ध्वजावर 24 आरे (अशोकचक्र) का असतात?
खादी — आंदोलनाचं प्रतीक
खादी फक्त कपडा नव्हता; तो स्वाभिमानाचा झेंडा होता. चरख्याभोवती फिरणारं चाक म्हणजे स्वावलंबनाचं चक्र होतं.
गांधीजी म्हणायचे:
“आपण स्वतः तयार केलेलं कापड वापरलं तर ब्रिटिश कारखाने आपोआप बंद पडतील.”
हा आर्थिक असहकार ब्रिटिश सत्तेला मोठा धक्का देणारा होता.
वातावरण तापत चाललं
देशभर सभा, मोर्चे, घोषणाबाजी सुरू होती. ब्रिटिश सरकार अस्वस्थ होत होतं. पोलिस लाठीमार, अटक, खटले यांचा मारा वाढत गेला. पण जनतेचा उत्साह कमी होत नव्हता.
लोकांना वाटू लागलं होतं की स्वातंत्र्य आता दूर नाही. ही आशा जितकी मोठी होती, तितकाच रागही खोल होता.
अहिंसेचं आव्हान
पण इथेच सर्वात मोठी अडचण होती —
इतक्या मोठ्या जनसमुदायाला पूर्णपणे अहिंसक ठेवणं.
लोकांवर वर्षानुवर्षे अन्याय झाला होता. पोलिस मारत होते, अटक करत होते. अशा वेळी संयम राखणं कठीण होतं.
गांधीजींना जाणवत होतं — चळवळ ज्वालामुखीसारखी आहे. योग्य दिशेने वाहिली तर स्वातंत्र्य, पण फुटली तर विध्वंस.
ज्वालामुखी फुटायची चाहूल
१९२१ च्या अखेरीस आणि १९२२ च्या सुरुवातीला वातावरण खूपच तणावपूर्ण झालं होतं. अनेक ठिकाणी पोलिस-जनता संघर्ष होत होते. जनतेत राग उसळलेला होता.
गांधीजी सतत आवाहन करत होते:
“रागाला वश होऊ नका. अहिंसा सोडू नका.”
पण इतिहास सांगतो — जेव्हा जनतेच्या भावनांचा ज्वालामुखी तयार होतो, तेव्हा एक छोटी ठिणगीही मोठा स्फोट घडवते.
आणि अशीच एक ठिणगी पुढे चौरी चौरा येथे पडली…
4 February 1922 — तो दिवस ज्याने इतिहासाचा मार्ग बदलला
उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यातील चौरी चौरा हे साधं, शांत गाव. शेतकरी, मजूर, लहान दुकानदार — साधी लोकं. पण त्या दिवशी या गावाने इतिहासात आपलं नाव कायमचं कोरलं.
सकाळ — वातावरणात अस्वस्थता
त्या काळात असहकार चळवळीमुळे देशभर उत्साह होता. चौरी चौरा परिसरातही स्वयंसेवक गावोगावी जाऊन ब्रिटिशांविरुद्ध सभा घेत होते. लोकांना परदेशी वस्तूंचा बहिष्कार, कर न भरणे, अन्यायाविरुद्ध उभं राहणं यासाठी प्रेरित केलं जात होतं.
४ फेब्रुवारीला गावात मोर्चा निघाला. शेकडो शेतकरी, काही स्वयंसेवक, काही तरुण — हातात झेंडे, तोंडात घोषणा:
“ब्रिटिश सरकार मुर्दाबाद!”
“महात्मा गांधी की जय!”
त्यांच्या मनात हिंसा नव्हती. ते आंदोलन करायला निघाले होते.
पोलिसांचा हस्तक्षेप
मोर्चा पोलिस ठाण्याजवळून जात असताना तणाव निर्माण झाला. पोलिसांना मोठा जमाव पाहून भीती वाटली. त्यांनी जमावाला पांगण्याचा आदेश दिला.
पण घोषणा सुरूच होत्या.
पोलिसांनी लाठीचार्ज केला.
लोक पळाले. अनेक जखमी झाले. काही रक्तबंबाळ अवस्थेत जमिनीवर पडले. रडण्याचे, ओरडण्याचे आवाज पसरले.
रागाचा स्फोट
जखमी लोक पाहून जमाव संतप्त झाला.
“आपण शांत होतो, तरी मारलं!” — ही भावना भडकली.
आंदोलकांनी दगडफेक सुरू केली. पोलिस मागे हटले. त्यांनी गोळीबार केला अशीही नोंद आहे. परिस्थिती हाताबाहेर गेली.
पोलिसांचा माघार
जमावाचा राग वाढत गेला. पोलिस ठाण्यात धावत गेले. काहींनी दरवाजे बंद केले. ते आत अडकले.
बाहेर जमाव उसळलेला.
निर्णायक क्षण
आता कोणी नेतृत्व करत नव्हतं. जमाव मानसिक नियंत्रण गमावून बसला होता. कुणीतरी आग लावली.
क्षणात लाकडी रचना पेटली. ज्वाळा उसळल्या. आत अडकलेले पोलिस ओरडत होते. पण जमावाचा राग दयेवर भारी पडला.
२२ पोलिस जिवंत जळून मृत्यूमुखी पडले.
शांततेचं गाव हादरलं
आग विझल्यानंतर गावावर भयानक शांतता पसरली. धूर, जळालेली इमारत, भीती, अपराधीपणा.
लोकांना कळलं — काहीतरी खूप मोठं आणि भयंकर घडलं आहे.
पण गांधीजींच्या विचारांपासून दूर…
या घटनेत एक गोष्ट स्पष्ट झाली —
हा मार्ग गांधीजींच्या अहिंसेच्या तत्त्वांपासून पूर्णपणे दूर गेला होता.
गांधीजींना ही बातमी समजताच ते हादरले.
त्यांनी याला “हिंसेचा पाप” म्हटलं.
हा दिवस फक्त एका गावातील घटना नव्हती.
हा दिवस होता —
अहिंसेच्या चळवळीवर हिंसेची सावली पडण्याचा दिवस.
याच घटनेनंतर गांधीजींनी असा निर्णय घेतला जो संपूर्ण देशाला धक्का देणार होता…
गांधीजींचा धक्कादायक निर्णय — चळवळ थांबवणे
चौरी चौरा येथील घटनेची बातमी जेव्हा महात्मा गांधींपर्यंत पोहोचली, तेव्हा ती फक्त एक हिंसक घटना नव्हती — ती त्यांच्या संपूर्ण तत्त्वज्ञानालाच आव्हान देणारी होती. त्यांनी उभा केलेला स्वातंत्र्यलढा हा तलवारीचा नव्हे, तर आत्मबलाचा होता. पण चौरी चौरा येथे जे घडलं, ते त्यांच्या कल्पनेच्या पूर्ण विरुद्ध होतं.
गांधीजींच्या मनातलं द्वंद्व
गांधीजींसाठी हा क्षण फार कठीण होता. एका बाजूला देशभर पेटलेला स्वातंत्र्याचा उत्साह, लाखो लोकांचा सहभाग, ब्रिटिश सत्तेवर वाढता दबाव — स्वराज्य जवळ येत असल्याची जाणीव.
दुसऱ्या बाजूला —
हिंसा. जळलेलं पोलिस ठाणं. २२ जीव.
गांधीजी स्वतःला विचारत होते:
“जर माझ्या आंदोलनामुळे हिंसा होत असेल, तर ही नैतिक चूक नाही का?”
त्यांच्या दृष्टीने साध्य (स्वातंत्र्य) जितकं महत्त्वाचं होतं, तितकाच मार्ग (अहिंसा)ही पवित्र होता.
“जनता अजून तयार नाही”
गांधीजींनी स्पष्ट मान्य केलं —
लोकांमध्ये देशभक्ती आहे, धैर्य आहे, पण अहिंसक शिस्त अजून रुजलेली नाही.
अनेक नेते म्हणत होते,
“ही एकच घटना आहे, चळवळ थांबवू नका.”
पण गांधीजींचा विश्वास वेगळा होता:
“हिंसेवर आधारलेलं स्वातंत्र्य टिकणार नाही.”
ऐतिहासिक घोषणा
फेब्रुवारी १९२२ मध्ये गांधीजींनी अधिकृतपणे असहकार चळवळ स्थगित करण्याची घोषणा केली.
हा निर्णय वीज पडल्यासारखा होता.
देशभर प्रतिक्रिया उमटल्या:
- काही लोकांनी गांधीजींचं समर्थन केलं
- अनेक कार्यकर्ते निराश झाले
- नेते जसे की सुभाषचंद्र बोस आणि जवाहरलाल नेहरू यांना धक्का बसला
- काहींनी हा निर्णय “अतिसावध” म्हटला
नैतिक नेतृत्वाची परीक्षा
इतिहासात असे क्षण कमी असतात जेव्हा नेता लोकप्रियतेपेक्षा नैतिकतेला प्राधान्य देतो. गांधीजींनी तो मार्ग निवडला.
त्यांना माहीत होतं —
हा निर्णय लोकांना राग आणेल. पण त्यांना हेही माहीत होतं की:
“अहिंसा ही कमजोरी नाही, ती नियंत्रणाची सर्वोच्च शक्ती आहे.”
गांधीजींचा आत्मशुद्धीचा मार्ग
चौरी चौरा घटनेनंतर गांधीजींनी स्वतः उपवास केला. त्यांनी हे एक प्रकारचं आत्मप्रायश्चित्त मानलं.
त्यांच्या दृष्टीने ही फक्त राजकीय चूक नव्हती, तर नैतिक अपयश होतं — आणि ते स्वतःला जबाबदार मानत होते.
ब्रिटिश सरकारची प्रतिक्रिया
ब्रिटिश सरकारने ही संधी साधली.
मार्च १९२२ मध्ये गांधीजींना अटक करण्यात आली आणि सहा वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली (जरी नंतर त्यांची सुटका झाली).
पण एक गोष्ट स्पष्ट झाली —
ब्रिटिशांना गांधीजींची भीती होती, त्यांच्या विचारांची भीती.
या निर्णयाचे दीर्घकालीन परिणाम
पहिल्या नजरेत हा निर्णय मागे जाण्यासारखा वाटत होता. पण प्रत्यक्षात त्याने स्वातंत्र्यलढ्याला नवं स्वरूप दिलं:
- चळवळींमध्ये शिस्त वाढली
- अहिंसेवर अधिक प्रशिक्षण दिलं गेलं
- पुढील सत्याग्रह अधिक संघटित झाले
- गांधीजींचं नैतिक नेतृत्व अधिक मजबूत झालं
चौरी चौरा – स्थान, इतिहास आणि माहिती (Wikipedia)
जनतेची निराशा
गावोगावी लोक म्हणत होते,
“इतका जोम, इतका त्याग… आणि आता थांबायचं?”
पण गांधीजी दूरचा विचार करत होते. त्यांना माहीत होतं —
क्षणिक विजयापेक्षा दीर्घकालीन स्वातंत्र्य महत्त्वाचं आहे.
इतिहासाची शिकवण
आज मागे वळून पाहिलं तर समजतं —
हा निर्णय भावनिक नव्हता, तो दूरदृष्टीचा होता.
जर चळवळ हिंसक झाली असती तर:
- ब्रिटिशांना कठोर दडपशाहीचं कारण मिळालं असतं
- जनतेवर मोठा अत्याचार झाला असता
- स्वातंत्र्यलढा दहशतीकडे वळला असता
गांधीजींनी हा मार्ग थांबवून स्वातंत्र्यलढा नैतिक उंचीवर ठेवला.
निष्कर्ष
चौरी चौरा येथील आग फक्त एका इमारतीला नव्हती लागली —
ती भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या दिशेलाच लागली होती.
गांधीजींचा निर्णय लोकांना धक्का देणारा होता, पण तोच निर्णय पुढे भारताच्या अहिंसक संघर्षाला जागतिक आदर मिळवून देणारा ठरला.
कधी कधी थांबणं म्हणजे मागे जाणं नसतं — ते योग्य दिशेने पुन्हा चालायला शिकणं असतं