दिनांक 6 December 2025, शनिवार हा दिवस भारतासाठी अत्यंत पवित्र व प्रेरणादायी आहे. हा दिवस डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा महापरिनिर्वाण दिन म्हणून संपूर्ण देशभर सन्मानपूर्वक पाळला जातो. याच दिवशी शालेय शिक्षण विभागाच्या संकल्पनेनुसार “दप्तरमुक्त शनिवार” (Bagless Day) साजरा करून विद्यार्थ्यांना पुस्तकी अभ्यासापेक्षा वेगळ्या, सृजनशील व जीवनोपयोगी उपक्रमांद्वारे शिक्षण देण्यात येते.
✅ प्रस्तावना
दिनांक 6 December 2025, शनिवार हा दिवस भारताच्या सामाजिक इतिहासातील अत्यंत प्रेरणादायी दिवस म्हणून ओळखला जातो. हा दिवस डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा महापरिनिर्वाण दिन म्हणून साजरा केला जातो. याच दिवशी दप्तरमुक्त शनिवार साजरा करून विद्यार्थ्यांना पुस्तकी शिक्षणापलीकडे जाऊन संस्कार, सामाजिक जाणीव, सृजनशीलता, खेळ, कला व अनुभवाधारित शिक्षण देण्याचा प्रयत्न केला जातो.
या विशेष दिनानिमित्त १ ली ते १० वी साठी 7 तासांचा उपक्रमाधारित अध्ययन तक्ता तयार करण्यात आला असून, तो विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी उपयुक्त ठरणार आहे.
CTET 2026 संपूर्ण मार्गदर्शक (मराठीत)
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – अधिकृत माहिती (भारत सरकार)
🏫 मराठी माध्यम | ⏰ 7 तास | 🎒 बॅगलेस डे | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे स्मरण
| तास | 1 ली | 2 री | 3 री | 4 थी | 5 वी | 6 वी | 7 वी | 8 वी | 9 वी | 10 वी |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | चित्रासह मुखवाचन | शब्द मुखवाचन | गोष्ट मुखवाचन | कविता मुखवाचन | परिच्छेद मुखवाचन | बाबासाहेब भाषण वाचन | विचार मुखवाचन | माहिती लेख मुखवाचन | प्रेरणादायी विचार वाचन | सामाजिक भाषण मुखवाचन |
| 2 | देशभक्ती गाणी | देशभक्ती गाणी | समूह गायन | समूह गायन | देशभक्ती गीत | देशभक्ती गीत | देशभक्ती गीत | देशभक्ती गीत | देशभक्ती गीत | देशभक्ती गीत |
| 3 | स्वच्छता उपक्रम | स्वच्छता उपक्रम | शाळा स्वच्छता | परिसर स्वच्छता | स्वच्छता मोहीम | स्वच्छता मोहीम | स्वच्छता मोहीम | स्वच्छता मोहीम | स्वच्छता मोहीम | स्वच्छता मोहीम |
| 4 | शैक्षणिक खेळ | शैक्षणिक खेळ | बुद्धिबळ | सामान्य ज्ञान खेळ | प्रश्नमंजुषा | प्रश्नमंजुषा | प्रश्नमंजुषा | प्रश्नमंजुषा | प्रश्नमंजुषा | प्रश्नमंजुषा |
| 5 | चित्रकला | चित्रकला | पोस्टर बनवणे | पोस्टर बनवणे | घोषवाक्य लेखन | घोषवाक्य लेखन | पोस्टर स्पर्धा | पोस्टर स्पर्धा | पोस्टर स्पर्धा | पोस्टर स्पर्धा |
| 6 | कथा ऐकणे | कथा ऐकणे | कथा वाचन | कथा वाचन | प्रेरणादायी कथा | प्रेरणादायी कथा | प्रेरणादायी कथा | प्रेरणादायी कथा | प्रेरणादायी कथा | प्रेरणादायी कथा |
| 7 | मनोरंजन खेळ | मनोरंजन खेळ | मैदानी खेळ | मैदानी खेळ | खो-खो / कबड्डी | खो-खो / कबड्डी | खो-खो / कबड्डी | खो-खो / कबड्डी | खो-खो / कबड्डी | खो-खो / कबड्डी |
मुखवाचन-6 December 2025
मुखवाचन हा विद्यार्थ्यांच्या वाचनकौशल्याचा पाया मजबूत करणारा अत्यंत महत्त्वाचा उपक्रम आहे. या तासिकेमध्ये विद्यार्थ्यांना मोठ्याने, स्पष्ट उच्चारात आणि योग्य भावनांसह वाचन करण्याची संधी दिली जाते. यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास, उच्चारशुद्धता, वाचनगती आणि भाषेची समज विकसित होते.
🎯 उद्दिष्टे-
- योग्य उच्चारसह वाचनाची सवय लावणे
- आत्मविश्वास वाढवणे
- भाषिक कौशल्य विकसित करणे
- ऐकण्याची आणि समजून घेण्याची क्षमता वाढवणे
📝 उपक्रम स्वरूप
- 1–2 री: चित्रासह शब्द वाचन
- 3–4 थी: गोष्ट / कविता मुखवाचन
- 5–7 वी: परिच्छेद वाचन
- 8–10 वी: प्रेरणादायी लेख / बाबासाहेबांचे विचार मुखवाचन
✅ अपेक्षित लाभ
- विद्यार्थ्यांची वाचनाची भीती कमी होते
- स्पष्ट बोलण्याची सवय लागते
- वर्गात सकारात्मक आत्मविश्वास निर्माण होतो
🕘 पहिला तास – डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचे जीवन आणि विचार
पहिल्या तासामध्ये लहान इयत्तांतील विद्यार्थ्यांसाठी डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचे चित्र रंगवणे, गोष्ट ऐकणे व माहिती सांगणे असे उपक्रम ठेवण्यात आले आहेत.
तर मोठ्या इयत्तांसाठी जीवनचरित्र वाचन, भाषण ऐकणे, विचार चर्चा, माहिती लेखन व प्रेरणादायी चर्चा यांचे आयोजन करण्यात आले आहे.
यातून विद्यार्थ्यांना समता, संविधान, शिक्षणाचे महत्त्व व सामाजिक न्याय यांची ओळख होते.
🕙 दुसरा तास – देशभक्ती गीत आणि समूह गायन
या तासात सर्व इयत्तांसाठी देशभक्ती गीत, समूह गायन व सांस्कृतिक वातावरण निर्मिती यावर भर दिला जातो.
यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये देशप्रेम, एकता, सांस्कृतिक मूल्यांची जपणूक व आत्मविश्वास निर्माण होतो.
🕚 तिसरा तास – स्वच्छता व सामाजिक जबाबदारी
या तासात शाळा परिसर स्वच्छता, परिसर स्वच्छता मोहीम व सार्वजनिक स्वच्छतेचे उपक्रम राबवले जातात.
यातून विद्यार्थ्यांमध्ये स्वच्छतेची सवय, सार्वजनिक मालमत्तेचे जतन आणि सामाजिक जबाबदारीची भावना निर्माण होते.
🕛 चौथा तास – शैक्षणिक खेळ व प्रश्नमंजुषा
लहान इयत्तांसाठी शैक्षणिक खेळ, तर मोठ्या इयत्तांसाठी सामान्य ज्ञान खेळ व प्रश्नमंजुषा आयोजित करण्यात येतात.
यामुळे विद्यार्थ्यांची बुद्धिमत्ता, विचारशक्ती, स्मरणशक्ती व स्पर्धात्मक वृत्ती विकसित होते.
🕐 पाचवा तास – चित्रकला, पोस्टर व घोषवाक्य लेखन
या तासात चित्रकला, पोस्टर निर्मिती, घोषवाक्य लेखन व पोस्टर स्पर्धा घेण्यात येते.
यामधून विद्यार्थ्यांची सृजनशीलता, कलात्मकता, सामाजिक संदेश देण्याची क्षमता विकसित होते.
🕑 सहावा तास – प्रेरणादायी कथा वाचन आणि श्रवण
या तासामध्ये सर्व इयत्तांसाठी प्रेरणादायी कथा ऐकणे व वाचन यावर भर दिला जातो.
यामुळे विद्यार्थ्यांना संस्कार, नैतिक मूल्ये, आत्मविश्वास व सकारात्मक विचार मिळतो.
🕒 सातवा तास – खेळ, योग व ध्यान
दिवसाच्या शेवटी मैदानी खेळ, खो-खो, कबड्डी, योगासन व ध्यान यांचे आयोजन करण्यात येते.
यातून विद्यार्थ्यांचा शारीरिक विकास, मानसिक शांतता व आरोग्य संवर्धन साधले जाते.
✅ दप्तरमुक्त शनिवारची मुख्य उद्दिष्टे-
- विद्यार्थ्यांमध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांची ओळख
- देशभक्ती, स्वच्छता, संस्कार व सामाजिक जाणीव
- अभ्यासासोबत खेळ, कला व सृजनशील विकास
- तणावमुक्त, आनंददायी आणि अनुभवाधारित शिक्षण
“दप्तरमुक्त शनिवार” -उपक्रम व्हिडीओ
✅ शिक्षकांसाठी महत्त्वाच्या सूचना
- कोणत्याही प्रकारची वह्या-पुस्तके नसावीत
- फक्त उपक्रम, चर्चा, खेळ, गाणी व चित्रकला
- विद्यार्थ्यांना स्वतंत्र सहभागाची पूर्ण संधी द्यावी
- प्रत्येक उपक्रमात विद्यार्थ्यांचा सक्रिय सहभाग असावा
✅ निष्कर्ष
6 December 2025 चा दप्तरमुक्त शनिवार – महापरिनिर्वाण दिन हा विद्यार्थ्यांसाठी केवळ एक सुट्टीचा दिवस नसून, तो संस्कार, सामाजिक जाणीव, देशप्रेम, सृजनशीलता व आरोग्य संवर्धन यांचा सुंदर संगम असलेला शैक्षणिक अनुभव ठरतो.
असा उपक्रमाधारित दिवस विद्यार्थ्यांच्या जीवनात शिक्षणाला खऱ्या अर्थाने अर्थपूर्ण बनवतो.