All Theories-CTET 2026 साठी उपयुक्त अशी बालविकास व मानसशास्त्र (CDP) संपूर्ण मार्गदर्शिका. या PDF मध्ये सर्व महत्त्वाचे सिद्धांत 100 शब्दांत सोप्या मराठीत तसेच MCQ सराव उत्तरांसह दिले आहेत. Paper 1 व Paper 2 साठी अत्यंत उपयुक्त स्टडी मटेरियल.
✅ प्रस्तावना
All Theories-केंद्रीय शिक्षक पात्रता परीक्षा (CTET) ही देशातील लाखो उमेदवारांसाठी शिक्षक होण्याचे प्रवेशद्वार आहे. या परीक्षेतील सर्वात महत्त्वाचा आणि निर्णयात्मक घटक म्हणजे बालविकास व मानसशास्त्र (Child Development & Pedagogy – CDP) हा विषय. कारण हा विषय केवळ परीक्षेसाठीच नव्हे, तर एक संवेदनशील, सक्षम आणि विद्यार्थीकेंद्री शिक्षक घडवण्यासाठीही अत्यंत आवश्यक आहे.
विद्यार्थ्यांचा शारीरिक, बौद्धिक, भावनिक, सामाजिक आणि नैतिक विकास कसा होतो, ते समजून घेण्यासाठी मानसशास्त्रीय सिद्धांतांचे ज्ञान आवश्यक असते. Piaget, Vygotsky, Skinner, Pavlov, Thorndike, Bandura, Gardner, Maslow, Erikson, Kohlberg यांसारख्या महान मानसशास्त्रज्ञांनी मांडलेले सिद्धांत आजही शिक्षणप्रक्रियेचा कणा ठरले आहेत.
All Theories-ही मार्गदर्शिका CTET 2026 च्या अभ्यासक्रमानुसार तयार करण्यात आली असून, यात सर्व महत्त्वाचे मानसशास्त्रीय सिद्धांत सोप्या व स्पष्ट मराठी भाषेत, प्रत्येकी सुमारे 100 शब्दांत समजावून सांगितले आहेत. त्यासोबतच परीक्षाभिमुख MCQ प्रश्नसंच, संकल्पनात्मक स्पष्टीकरणे आणि रिव्हिजनसाठी उपयुक्त मुद्दे दिले आहेत.
CTET 2026 संपूर्ण माहिती (अर्ज, फी, परीक्षा पद्धत)
All Theories ही मार्गदर्शिका CTET Paper 1 व Paper 2 दोन्ही उमेदवारांसाठी उपयुक्त ठरेल, तसेच नवशिक्या उमेदवारांपासून अनुभवी शिक्षकांपर्यंत सर्वांसाठी मार्गदर्शक ठरेल, असा विश्वास आहे.
✅ योग्य दिशा, सातत्यपूर्ण अभ्यास आणि सकारात्मक दृष्टिकोन यांच्या आधारे All Theories ही मार्गदर्शिका तुमच्या यशाच्या वाटचालीत नक्कीच उपयोगी ठरेल.
1️⃣ जन्मजाततावाद सिद्धांत (Nativism Theory)
हा सिद्धांत सांगतो की बालकाचा विकास मुख्यतः आनुवंशिक गुणधर्मांवर अवलंबून असतो. म्हणजेच बुद्धिमत्ता, क्षमता, स्वभाव, व्यक्तिमत्त्व हे जन्मत:च मिळालेले असतात. या सिद्धांतानुसार पालकांचे गुणधर्म थेट मुलांमध्ये उतरतात. उदाहरणार्थ, गणितात हुशार पालकांची मुलेही गणितात चांगली असतात, असे मानले जाते. पर्यावरणाचा प्रभाव मर्यादित असतो. हा सिद्धांत बालकाच्या नैसर्गिक क्षमतांवर अधिक भर देतो. मात्र, केवळ जन्मजात घटकांवरच विकास अवलंबून नसतो, म्हणून हा सिद्धांत एकांगी मानला जातो.
2️⃣ अनुभवतावाद सिद्धांत (Empiricism Theory)
अनुभवतावाद सिद्धांतानुसार बालकाचा विकास पूर्णपणे पर्यावरण, अनुभव, शिक्षण आणि संस्कारांवर अवलंबून असतो. जॉन लॉक यांनी हा सिद्धांत मांडला आणि बालकाला “कोरी पाटी” (Tabula Rasa) मानले. याचा अर्थ बालकाच्या मनावर जे अनुभव उमटतात, त्यातून त्याचे व्यक्तिमत्त्व घडते. चांगले वातावरण मिळाल्यास बालक चांगले घडते, वाईट वातावरण मिळाल्यास चुकीच्या सवयी लागतात, असे या सिद्धांताचे मत आहे. शिक्षक, पालक, समाज आणि शाळा यांचा बालविकासात फार मोठा प्रभाव असतो असे हा सिद्धांत सांगतो.
3️⃣ संतुलन सिद्धांत (Interaction Theory)
हा सिद्धांत जन्मजाततेचा आणि अनुभवतावादाचा समन्वय आहे. या सिद्धांतानुसार बालकाचा विकास म्हणजे आनुवंशिकता + पर्यावरण यांचे संतुलित मिश्रण. फक्त जन्मजात गुण किंवा फक्त पर्यावरण यामुळे विकास होत नाही, तर दोन्ही घटक एकत्रितपणे काम करतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या मुलामध्ये गाण्याची कला जन्मजात असू शकते; पण योग्य मार्गदर्शन, सराव आणि संधी मिळाल्यासच ती कला विकसित होते. म्हणूनच हा सिद्धांत सर्वात अधिक स्वीकारला गेलेला आणि व्यवहार्य मानला जातो.
4️⃣ शास्त्रीय सशर्त प्रतिसाद सिद्धांत (Classical Conditioning – Pavlov)
हा सिद्धांत इव्हान पॅव्हलॉव यांनी मांडला. त्यांनी कुत्र्यावर प्रयोग केला. घंटी वाजवली आणि त्याच वेळी कुत्र्याला अन्न दिले. काही दिवसांत केवळ घंटी वाजवल्यावरही कुत्र्याच्या तोंडाला पाणी सुटू लागले. यावरून त्यांनी सिद्ध केले की उत्तेजक (Stimulus) आणि प्रतिसाद (Response) यातून शिकणे घडते. या सिद्धांताचा उपयोग भीती, सवयी, सवयीतील बदल, बालमानसशास्त्र, वर्तन उपचार यामध्ये होतो. विद्यार्थ्यांमधील भावनिक प्रतिक्रिया समजून घेण्यासाठी हा सिद्धांत उपयुक्त आहे.
5️⃣ साधन प्रेरित अधिगम सिद्धांत (Operant Conditioning – B. F. Skinner)
हा सिद्धांत सांगतो की बक्षीस (Reinforcement) आणि शिक्षा (Punishment) यांमुळे वर्तनात बदल होतो. स्किनर यांनी उंदरावर प्रयोग केला. योग्य कृती केल्यास उंदराला अन्न मिळत असे. त्यामुळे त्याचे वर्तन पुन्हा पुन्हा घडू लागले. या सिद्धांतानुसार चांगल्या वर्तनाला बक्षीस दिल्यास ते वाढते, तर चुकीच्या वर्तनाला शिक्षा दिल्यास ते कमी होते. शाळेमध्ये विद्यार्थ्यांना गुण, बक्षीस, कौतुक दिल्यास त्यांचा उत्साह वाढतो. म्हणून हा सिद्धांत अध्यापनात फार उपयोगी ठरतो.
6️⃣ प्रयत्न–चूक सिद्धांत (Trial and Error – Thorndike)
हा सिद्धांत सांगतो की शिकणे हे प्रयत्न व चुकांमधून घडते. थॉर्नडाईक यांनी मांजरीवर प्रयोग केला. पिंजऱ्यातून बाहेर येण्यासाठी मांजर अनेक चुकीचे प्रयत्न करत होती. शेवटी योग्य कृती सापडल्यावर ती पटकन बाहेर येऊ लागली. त्यांनी तीन नियम दिले –All Theories
✅ परिणामाचा नियम (Law of Effect)
✅ सरावाचा नियम (Law of Exercise)
✅ तयारीचा नियम (Law of Readiness)
हा सिद्धांत सराव, सवय आणि कौशल्य विकासासाठी फार महत्त्वाचा आहे.
7️⃣ गेस्टाल्ट सिद्धांत (Gestalt Theory – Kohler)
हा सिद्धांत सांगतो की पूर्ण (Whole) हे त्याच्या भागांपेक्षा मोठे असते. म्हणजे मन एखादी गोष्ट तुकड्यांमध्ये न पाहता संपूर्ण स्वरूपात पाहते. कोहलर यांनी माकडावर प्रयोग केला. केळी छतावर लटकलेली होती. काही वेळ विचार केल्यानंतर माकडाने पेट्या एकावर एक ठेवून केळी घेतली. याला Insight Learning (अचानक मिळणारी समज) असे म्हणतात. हा सिद्धांत बुद्धिमत्तेवर आधारित शिकणं, समस्या सोडवणं आणि तर्कशक्ती विकसित करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.
8️⃣ अनुकरण सिद्धांत (Imitation / Social Learning – Bandura)
या सिद्धांतानुसार बालक इतरांचे निरीक्षण करून शिकते. बंडुराने Bobo Doll प्रयोग केला. प्रौढ व्यक्तीने बाहुलीला मारताना पाहिल्यानंतर मुलांनीही त्या बाहुलीवर तसाच आक्रमक वर्तन केला. यावरून सिद्ध झाले की बालके टीव्ही, शिक्षक, पालक, मित्र यांचे वर्तन पाहून तेच अनुकरण करतात. त्यामुळे मुलांसमोर चांगले आदर्श ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. समाजातील वर्तन, भाषा, सवयी, शिस्त या सगळ्या गोष्टी अनुकरणातूनच शिकल्या जातात.
9️⃣ संज्ञानात्मक विकास सिद्धांत (Jean Piaget)
पियाजे यांनी बालकाच्या विचार करण्याच्या क्षमतेच्या विकासाचे चार टप्पे सांगितले –All Theories
- 0–2 वर्षे – संवेदन-चालना
- 2–7 वर्षे – पूर्व संक्रियात्मक
- 7–11 वर्षे – मूर्त संक्रियात्मक
- 11 वर्षांनंतर – औपचारिक संक्रियात्मक
या सिद्धांतानुसार मूल स्वतःच्या अनुभवातून शिकते. शिक्षकांनी प्रत्येक वयानुसार अध्यापन पद्धती बदलली पाहिजे. बालकाला तयार माहिती देण्यापेक्षा त्याला स्वतः शोध घेऊ द्यावा, असे पियाजे सांगतात.
🔟 सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांत (Lev Vygotsky)
वायगोत्स्की यांच्या मते बालकाचा विकास समाज, भाषा आणि सहकार्य यांच्या माध्यमातून होतो. त्यांनी ZPD – Zone of Proximal Development ही संकल्पना मांडली. म्हणजेच, बालक स्वतः जे करू शकते आणि शिक्षकाच्या मदतीने जे करू शकते त्यामधील फरक म्हणजे ZPD. अधिक जाणकार व्यक्ती (शिक्षक, पालक, मित्र) यांच्या मदतीने मूल अधिक वेगाने शिकते. गटकार्य, चर्चा, संवाद यामुळे बालविकास अधिक प्रभावी होतो, असे हा सिद्धांत सांगतो.
1️⃣1️⃣ मानससामाजिक विकास सिद्धांत (Erik Erikson)
एरिक एरिक्सन यांनी मानवी आयुष्याचे आठ टप्पे सांगितले. प्रत्येक टप्प्यावर एक मानसिक संघर्ष असतो. उदा. All Theories
0–1: विश्वास vs अविश्वास
1–3: स्वावलंबन vs लाज
3–6: पुढाकार vs अपराध
6–12: कौशल्य vs न्यूनगंड
या संघर्षांचा योग्य निकाल लागल्यास व्यक्तिमत्त्व सुदृढ होते. चुकीचा निकाल लागल्यास मानसिक समस्या निर्माण होतात. हा सिद्धांत भावनिक, सामाजिक विकास समजून घेण्यासाठी फार उपयुक्त आहे.
1️⃣2️⃣ बुद्धिमत्ता सिद्धांत (Intelligence Theories)
(A) स्पीअरमन – एक घटक सिद्धांत
सर्व प्रकारच्या बुद्धिमत्तेच्या मागे एकच G Factor (General Intelligence) कार्यरत असतो.
(B) थर्स्टन – बहुघटक सिद्धांत
बुद्धिमत्तेचे 7 स्वतंत्र घटक असतात – भाषा, संख्याशक्ती, स्मरणशक्ती इ.
(C) गार्डनर – बहुविध बुद्धिमत्ता
प्रत्येक व्यक्ती वेगवेगळ्या प्रकारे बुद्धिमान असते – संगीत, खेळ, गणित, भाषा, समाजिक कौशल्य, निसर्गबुद्धी इत्यादी.
1️⃣3️⃣ भावनिक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence – Goleman)
भावनिक बुद्धिमत्ता म्हणजे स्वतःच्या भावना ओळखणे, त्यावर नियंत्रण ठेवणे आणि इतरांच्या भावना समजून घेणे. गोलेमन यांच्या मते चार घटक महत्त्वाचे आहेत –All Theories
✅ आत्मजाणीव
✅ आत्मनियंत्रण
✅ सहानुभूती
✅ सामाजिक कौशल्य
आजच्या शिक्षणात ही बुद्धिमत्ता शैक्षणिक बुद्धिमत्तेपेक्षा अधिक महत्त्वाची मानली जाते. विद्यार्थी तणाव नियंत्रण, नेतृत्व, सहकार्य यामध्ये भावनिक बुद्धिमत्तेचा उपयोग करतात.
1️⃣4️⃣ प्रेरणा सिद्धांत (Maslow’s Need Hierarchy)
मॅस्लो यांनी मानवी गरजांची पाच पायऱ्यांची मांडणी केली –All Theories
- शारीरिक गरजा
- सुरक्षिततेच्या गरजा
- प्रेम व आपुलकी
- प्रतिष्ठा
- आत्मसाक्षात्कार
खालच्या गरजा पूर्ण झाल्यावरच वरच्या गरजांची निर्मिती होते. विद्यार्थ्यांची भूक, सुरक्षितता, मानसिक समाधान मिळाल्यासच तो चांगले शिकू शकतो. म्हणून शिक्षकाने विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत गरजांकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.
1️⃣5️⃣ नैतिक विकास सिद्धांत (Kohlberg’s Moral Development)
कोहलबर्ग यांनी नैतिक विकासाचे तीन स्तर सांगितले –All Theories
- पूर्व-नैतिक स्तर – शिक्षा व बक्षीसावर आधारित वर्तन
- पारंपरिक स्तर – समाजनियम व नियमपालन
- उत्तर-नैतिक स्तर – स्वतःच्या मूल्यांवर आधारित निर्णय
लहान मुले शिक्षा टाळण्यासाठी चांगले वागतात, किशोरवयात समाजाची भीती असते, तर प्रौढ स्वतःच्या मूल्यांनुसार निर्णय घेतात. हा सिद्धांत विद्यार्थ्यांची नैतिक समज समजून घेण्यासाठी फार उपयुक्त आहे.
✅ CTET 2026 – CDP (बालविकास व मानसशास्त्र) पूर्ण स्टडी गाइड
📌 CDP मध्ये काय येते?
- बालविकास (Child Development)
- शिकण्याचे सिद्धांत (Learning Theories)
- बुद्धिमत्ता, भावनिक बुद्धिमत्ता
- प्रेरणा, व्यक्तिमत्व
- समावेशक शिक्षण (Inclusive Education)
- अध्यापन-अध्ययन प्रक्रिया
1️⃣ बालविकास म्हणजे काय?
बालकाच्या शारीरिक, बौद्धिक, भावनिक, सामाजिक आणि नैतिक विकासाला बालविकास म्हणतात. जन्मापासून किशोरवयापर्यंत हा विकास सातत्याने चालू असतो. विकासात आनुवंशिकता व पर्यावरण दोन्हींचा प्रभाव असतो.
2️⃣ विकासाचे प्रकार
- शारीरिक विकास
- बौद्धिक विकास
- भावनिक विकास
- सामाजिक विकास
- नैतिक विकास
3️⃣ महत्त्वाचे मानसशास्त्रीय सिद्धांत-All Theories
✅ Piaget – संज्ञानात्मक विकास
✅ Vygotsky – सामाजिक-सांस्कृतिक
✅ Skinner – Operant Conditioning
✅ Pavlov – Classical Conditioning
✅ Thorndike – Trial & Error
✅ Bandura – अनुकरण सिद्धांत
✅ Gardner – बहुविध बुद्धिमत्ता
✅ Maslow – प्रेरणा गरजा
✅ Erikson – मानससामाजिक विकास
✅ Kohlberg – नैतिक विकास
4️⃣ बुद्धिमत्ता (Intelligence)
बुद्धिमत्ता म्हणजे समस्या सोडवण्याची, निर्णय घेण्याची आणि शिकण्याची क्षमता.
प्रकार:All Theories
- भाषिक
- तार्किक
- संगीतिक
- शारीरिक
- सामाजिक
- आत्मजाणीव
- निसर्गबुद्धी
5️⃣ भावनिक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence)
स्वतःच्या आणि इतरांच्या भावना ओळखून त्यावर योग्य प्रकारे नियंत्रण ठेवण्याची क्षमता म्हणजे भावनिक बुद्धिमत्ता.
6️⃣ प्रेरणा (Motivation – Maslow)
विद्यार्थ्याला शिकण्यासाठी प्रेरणा मिळण्यासाठी:All Theories
- भूक, सुरक्षितता, प्रेम
- आत्मसन्मान
- आत्मसाक्षात्कार आवश्यक असतो
7️⃣ समावेशक शिक्षण (Inclusive Education)
अपंग, मंद, हुशार, सर्व प्रकारच्या विद्यार्थ्यांना एकाच वर्गात समान संधी देणे म्हणजे समावेशक शिक्षण.
8️⃣ शिक्षकाची भूमिका
- मार्गदर्शक
- प्रेरक
- समुपदेशक
- मूल्यनिर्माता
CTET CDP – MCQ Question Bank (उत्तरांसह)
Q1) “कोरी पाटी” हा सिद्धांत कोणाचा?
A) पियाजे
B) वायगोत्स्की
C) जॉन लॉक ✅
D) बंडुरा
Q2) Trial and Error सिद्धांत कोणी मांडला?
A) स्किनर
B) पॅव्हलोव्ह
C) थॉर्नडाईक ✅
D) कोहलर
Q3) ZPD संकल्पना कोणाची आहे?
A) पियाजे
B) वायगोत्स्की ✅
C) गार्डनर
D) मास्लो
Q4) बहुविध बुद्धिमत्ता सिद्धांत कोणाचा?
A) स्पीअरमन
B) थर्स्टन
C) गार्डनर ✅
D) एरिक्सन
Q5) Insight Learning कोणत्या सिद्धांताशी संबंधित आहे?
A) Trial & Error
B) Operant Conditioning
C) Classical Conditioning
D) गेस्टाल्ट ✅
Q6) बक्षीस-शिक्षेवर आधारित सिद्धांत?
✅ Operant Conditioning – Skinner
Q7) नैतिक विकास सिद्धांत कोणी मांडला?
✅ Kohlberg
Q8) भावनिक बुद्धिमत्ता संकल्पना कोणाची?
✅ Daniel Goleman
Q9) 2–7 वर्षांचा टप्पा कोणता?
✅ पूर्व संक्रियात्मक (Piaget)
Q10) सामाजिक अनुकरण सिद्धांत कोणाचा
✅ Bandura
✅ निष्कर्ष
All Theories-CTET परीक्षेतील बालविकास व मानसशास्त्र (Child Development & Pedagogy – CDP) हा विषय केवळ गुण मिळवण्यासाठी नसून, एक सक्षम, संवेदनशील आणि विद्यार्थीकेंद्री शिक्षक घडवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या विषयातील विविध मानसशास्त्रीय सिद्धांतांच्या साहाय्याने शिक्षकांना विद्यार्थ्यांची मानसिक अवस्था, शिकण्याची गती, क्षमता, भावनिक गरजा व सामाजिक वर्तन समजून घेता येते.
Piaget, Vygotsky, Skinner, Pavlov, Thorndike, Bandura, Gardner, Maslow, Erikson आणि Kohlberg यांसारख्या महान मानसशास्त्रज्ञांच्या सिद्धांतांचा (All Theories)समन्वय अभ्यासल्यास CTET परीक्षेतील प्रश्न सहज सोडवता येतात तसेच प्रत्यक्ष अध्यापनातही त्याचा प्रभावी उपयोग करता येतो. या मार्गदर्शिकेमधील सोप्या भाषेतील स्पष्टीकरणे, परीक्षाभिमुख मुद्दे आणि MCQ सराव यामुळे विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास निश्चितच वाढेल.