Maharashtra State Council of Examination (MSCE) इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती परीक्षेतील बुद्धिमत्ता चाचणी मध्ये समसंबंध (Analogies) हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे.
एका जोडीतील शब्द/संख्या/आकृती/अक्षर यांच्यातील संबंध ओळखून तसाच संबंध पुढील पर्यायात शोधायचा असतो.
समसंबंध (Analogies)-शब्दसंग्रह, आकृत्या, संख्या, इंग्रजी अक्षरमाला संपूर्ण मार्गदर्शक
हा सविस्तर लेख समसंबंधाच्या चार प्रमुख भागांवर आधारित आहे:
- शब्दसंग्रह, 2) आकृत्या, 3) संख्या, 4) इंग्रजी अक्षरमाला.
प्रत्येक भागात संकल्पना, प्रकार, सोडवण्याची पद्धत, उदाहरणे, सराव प्रश्न आणि अभ्यास टिप्स दिलेल्या आहेत.
MSCE 4th Scholarship Maths Number Sense: इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती गणित संख्याज्ञान
समसंबंध (Analogies)म्हणजे काय?
दोन घटकांमध्ये एखादे विशिष्ट नाते (संबंध) असते. उदा.
फूल : सुगंध :: साखर : गोडवा
येथे ‘फूल’ आणि ‘सुगंध’ यांचे गुणधर्माचे नाते आहे. त्याच प्रकारे ‘साखर’ आणि ‘गोडवा’ यांचे नाते आहे.
अशा प्रकारे “A : B :: C : ?” या स्वरूपात प्रश्न विचारले जातात.
समसंबंधाचे (Analogies)प्रमुख प्रकार:
- गुणधर्म (Property)
- कार्य (Function)
- विरुद्धार्थी (Opposite)
- भाग-पूर्ण (Part-Whole)
- स्थान (Place)
- संख्या/क्रम (Number/Order)
- आकृती-वैशिष्ट्य (Shape-Feature)
MSCE(Understanding)-इयत्ता 4 थी शिष्यवृत्ती :बुद्धिमत्ता – आकलन
1️⃣ समसंबंध (Analogies)– शब्दसंग्रह
संकल्पना
शब्दसंग्रहातील समसंबंधात दोन शब्दांमधील अर्थ, कार्य, नाते, वर्ग, विरुद्धार्थ, समानार्थ किंवा भाग-पूर्ण संबंध ओळखायचा असतो.
प्रमुख प्रकार
- समानार्थी – उदा. आनंद : सुख
- विरुद्धार्थी – उदा. दिवस : रात्र
- कार्य – उदा. डोळे : पाहणे
- स्थान – उदा. शिक्षक : शाळा
- भाग-पूर्ण – उदा. झाड : पाने
- वर्ग-उपवर्ग – उदा. आंबा : फळ
सोडवण्याची पद्धत
- पहिल्या जोडीतील अचूक संबंध ओळखा.
- पर्यायांमध्ये त्याच प्रकारचा संबंध शोधा.
- शब्दाचा अर्थ नीट समजून घ्या.
- घाईत समानार्थी/विरुद्धार्थी गोंधळ करू नका.
उदाहरणे
- राजा : राणी :: पुरुष : ?
संबंध – स्त्री-पुरुष (लिंग)
उत्तर – स्त्री - दिवस : रात्र :: उजेड : ?
संबंध – विरुद्धार्थी
उत्तर – अंधार - डोळे : पाहणे :: कान : ?
संबंध – कार्य
उत्तर – ऐकणे - शिक्षक : शाळा :: डॉक्टर : ?
संबंध – कार्यस्थान
उत्तर – रुग्णालय
सराव (10 प्रश्न)
- फळ : झाड :: दूध : ?
- आई : मूल :: गुरु : ?
- पाऊस : ढग :: धूर : ?
- शूर : धाडसी :: भित्रा : ?
- पुस्तक : वाचन :: अन्न : ?
- सैनिक : सेना :: विद्यार्थी : ?
- पक्षी : पंख :: मासा : ?
- सूर्य : प्रकाश :: चंद्र : ?
- नदी : पाणी :: जंगल : ?
- लेखणी : लेखन :: कात्री : ?
अभ्यास टिप्स (शब्दसंग्रह)
- दररोज ५ समानार्थी/विरुद्धार्थी शब्द पाठ करा.
- नवीन शब्दांचे अर्थ शब्दकोशातून पाहा.
- स्वतः समसंबंध तयार करून मित्रांना विचारा.
- जुने प्रश्नपत्रिका सोडवा.
Letters of Alphabets(English) – MSCE 4th Scholarship-अक्षरांची ओळख आणि शब्द निर्मिती
2️⃣ समसंबंध (Analogies)– आकृत्या
संकल्पना
आकृत्यांमधील बाजू, कोन, पृष्ठभाग, आकार, बदल (rotation), प्रतिबिंब (reflection), वाढ/कपात यांवर आधारित संबंध ओळखायचा असतो.
प्रमुख प्रकार
- बाजूंची संख्या (Triangle–3, Square–4)
- पृष्ठभाग (Cube–6)
- भाग-पूर्ण (अर्धवर्तुळ–पूर्णवर्तुळ)
- फिरवणे (Rotation)
- आकृतीतील बदल (Pattern Change)
सोडवण्याची पद्धत
- बाजू/कोन मोजा.
- आकृतीतील वाढ/कपात लक्षात घ्या.
- सममिती (Symmetry) तपासा.
- दिशा बदलली आहे का ते पाहा.
उदाहरणे
- △ : 3 :: □ : ?
उत्तर – 4 - वर्तुळ : गोल :: चौकोन : ?
उत्तर – चार बाजू - पंचकोन : 5 :: षट्कोन : ?
उत्तर – 6 - अर्धवर्तुळ : अर्धा :: पूर्णवर्तुळ : ?
उत्तर – पूर्ण
सराव (10 प्रश्न)
- त्रिकोण : 3 :: चौकोन : ?
- घन : 6 पृष्ठभाग :: घनाभ : ?
- पंचकोन : 5 :: अष्टकोन : ?
- रेषा : लांबी :: चौकोन : ?
- अर्धा : 1/2 :: चतुर्थांश : ?
- वर्तुळ : 0 कोन :: त्रिकोण : ?
- समभुज त्रिकोण : 3 समान बाजू :: चौकोन : ?
- लांबी : मीटर :: क्षेत्रफळ : ?
- आयत : 4 बाजू :: त्रिकोण : ?
- पूर्णवर्तुळ : 360° :: अर्धवर्तुळ : ?
अभ्यास टिप्स (आकृत्या)
- मूलभूत आकृत्या ओळखा.
- बाजू, कोन, पृष्ठभाग पाठ ठेवा.
- आकृती काढून पाहा.
- नमुना बदल (pattern change) सराव करा.
Language GK – इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती -भाषिक सामान्यज्ञान
3️⃣ समसंबंध (Analogies)– संख्या
संकल्पना
संख्या समसंबंधात गुणाकार, भागाकार, बेरीज, वजाबाकी, वर्ग (square), दुप्पट, अर्धा, क्रम, मालिका इत्यादी संबंध वापरले जातात.
सोडवण्याची पद्धत
- पहिल्या जोडीवर गणिती क्रिया करा.
- समान क्रिया पुढील जोडीवर लागू करा.
- वर्ग/घन आहे का तपासा.
- क्रम वाढ/कपात लक्षात घ्या.
उदाहरणे
- 2 : 4 :: 3 : ?
संबंध – ×2
उत्तर – 6 - 5 : 25 :: 6 : ?
संबंध – वर्ग (square)
उत्तर – 36 - 12 : 6 :: 16 : ?
संबंध – ÷2
उत्तर – 8 - 3 : 9 :: 4 : ?
संबंध – वर्ग
उत्तर – 16
सराव (10 प्रश्न)
- 7 : 14 :: 9 : ?
- 8 : 64 :: 5 : ?
- 15 : 5 :: 21 : ?
- 4 : 8 :: 6 : ?
- 10 : 100 :: 12 : ?
- 9 : 3 :: 12 : ?
- 1 : 1 :: 2 : ?
- 11 : 121 :: 13 : ?
- 6 : 36 :: 4 : ?
- 20 : 10 :: 18 : ?
अभ्यास टिप्स (संख्या)
- वर्ग (1–20) पाठ ठेवा.
- पाढे (2–20) पाठ करा.
- सोप्या क्रिया प्रथम तपासा.
- वेळ वाचवण्यासाठी मानसिक गणित करा.
4️⃣ समसंबंध (Analogies)– इंग्रजी अक्षरमाला
संकल्पना
इंग्रजी अक्षरांची क्रमांकानुसार स्थिती (A=1, B=2…) किंवा पुढे/मागे जाणे, उलट क्रम, अक्षरांतील अंतर (gap) यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात.
सोडवण्याची पद्धत
- अक्षराचा क्रमांक लिहा.
- वाढ/कपात किती आहे ते पाहा.
- उलट क्रम (A–Z) तपासा.
- समान अंतर (skip letters) पहा.
उदाहरणे
- A : 1 :: C : ?
उत्तर – 3 - B : 2 :: D : ?
उत्तर – 4 - A : Z :: B : ?
उत्तर – Y - C : E :: D : ?
संबंध – +2
उत्तर – F
सराव (10 प्रश्न)
- E : 5 :: H : ?
- M : 13 :: P : ?
- Z : 26 :: X : ?
- A : C :: B : ?
- D : 4 :: G : ?
- F : H :: G : ?
- L : 12 :: O : ?
- C : 3 :: F : ?
- B : Y :: C : ?
- X : 24 :: Z : ?
अभ्यास टिप्स (अक्षरमाला)
- A–Z क्रम पाठ ठेवा.
- अक्षरांचे क्रमांक लक्षात ठेवा.
- +1, +2, –1, –2 तपासा.
- उलट क्रम (Z–A) सराव करा.
संख्या, आकृती, शब्द, तर्क समसंबंध सराव
एकत्रित तयारी धोरण
✔️ दररोज 20 समसंबंध प्रश्न सोडवा.
✔️ वेळ मर्यादा ठेवा (10–15 मिनिटे).
✔️ चुकीचे प्रश्न पुन्हा सोडवा.
✔️ आठवड्यात एक पूर्ण बुद्धिमत्ता चाचणी द्या.
✔️ OMR Sheet वर सराव करा.
निष्कर्ष
इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती परीक्षेत समसंबंध (Analogies) हा गुण मिळवून देणारा महत्त्वाचा घटक आहे. शब्दसंग्रह, आकृत्या, संख्या आणि इंग्रजी अक्षरमाला या चारही भागांचा नियमित सराव केल्यास विद्यार्थ्यांची तर्कशक्ती आणि विश्लेषण क्षमता वाढते. योग्य रणनीती, सातत्यपूर्ण सराव आणि वेळेचे व्यवस्थापन केल्यास या घटकात पूर्ण गुण मिळवणे शक्य आहे.
Read More :
Functional Grammar :इयत्ता ४थी शिष्यवृत्ती -कार्यात्मक व्याकरण
English Vocabulary-Std 4th Scholarship Exam
Basic Operations on Numbers-इयत्ता ४थी शिष्यवृत्ती -संख्यांवरील क्रिया
MSCE 4th Scholarship – Complete Old Question Papers + Answer Sheet PDF
Classification : इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती-बुद्धिमत्ता-वर्गीकरण