Assessment and Evaluation हा CTET-2026 मधील महत्त्वाचा घटक असून तो विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याची पातळी, प्रगती आणि अडचणी ओळखण्यासाठी वापरला जातो. Formative, Summative, CCE, Learning Outcomes, Feedback व Remediation यांद्वारे child- centred आणि continuous learning सुनिश्चित केली जाते.
प्रस्तावना
Assessment and Evaluation हे आधुनिक शिक्षणपद्धतीचे केंद्रबिंदू आहेत. केवळ पाठांतर किंवा परीक्षा-केंद्रित शिक्षण न करता विद्यार्थ्यांच्या समज, कौशल्य, अभिवृत्ती व मूल्ये विकसित करणे हे शिक्षणाचे उद्दिष्ट आहे. मूल्यांकनामुळे शिक्षकांना विद्यार्थ्यांचा शिकण्याचा वेग, चुका, गैरसमज आणि क्षमता समजतात. Evaluation ही प्रक्रिया विद्यार्थ्यांच्या एकूण प्रगतीबाबत निर्णय घेण्यास मदत करते.
In child-centred education, assessment is not used to label children but to support learning. Continuous assessment helps teachers modify teaching methods and provide suitable learning experiences. Thus, assessment and evaluation play a crucial role in improving the quality of education and achieving learning outcomes effectively.
Inclusive Education & Special Needs Children
NCERT – Learning Outcomes Document
1️⃣ मूल्यांकन संकल्पना
Assessment is not a single event but a continuous and planned process. It includes various tools like observation, oral work, written work, activities and projects. Assessment focuses on understanding how students learn rather than what they memorize.
मूल्यांकनामुळे विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक फरकांची (Individual differences) जाणीव शिक्षकांना होते. प्रत्येक मूल वेगळ्या पद्धतीने शिकते, त्यामुळे assessment helps in identifying learning styles and needs.
Assessment supports diagnosis of learning difficulties, planning remedial measures and encouraging self-learning. CTET च्या दृष्टीने assessment is closely linked with assessment for learning, which improves both teaching and learning processes.
2️⃣ Assessment and Evaluation Assessment
A) Formative
Formative assessment is an integral part of classroom teaching. It helps teachers understand whether students are achieving the expected learning outcomes.
Formative assessment promotes active participation, reduces fear of exams and motivates learners.
मराठीत सांगायचे झाल्यास, formative assessment मुळे विद्यार्थी चुका करण्यास घाबरत नाहीत आणि शिकण्याची प्रक्रिया आनंददायी होते.
It helps teachers to provide timely feedback, change teaching strategies and ensure learning continuity. In CTET, formative assessment is strongly connected with constructivist approach.
B) Summative
Summative assessment is conducted to certify learning achievement at the end of a unit or term. It provides a summary of students’ performance.
Summative assessment is useful for promotion, certification and comparison, but it does not give scope for immediate improvement.
मराठीत, summative evaluation ही निकाल-केंद्रित प्रक्रिया आहे. CTET emphasizes that summative assessment should be balanced with formative assessment to ensure holistic development of learners.
3️⃣ Continuous & Comprehensive Evaluation (CCE)
CCE is a learner-friendly evaluation system introduced to reduce exam stress and rote learning. It focuses on assessing students regularly throughout the academic year.
Continuous evaluation helps in identifying learning gaps early, while comprehensive evaluation focuses on overall personality development.
CCE includes assessment of academic performance, life skills, attitudes, values and co-curricular activities.मराठीत, CCE मुळे मुलांचा सर्वांगीण विकास होतो. CTET questions often highlight that CCE supports inclusive and stress-free education and promotes joyful learning.
4️⃣ Learning Outcomes
Learning outcomes guide both teaching and assessment. They help teachers plan lessons and choose appropriate assessment tools.
Learning outcomes focus on skills, competencies and application of knowledge rather than mere content coverage.
मराठीत, learning outcomes मुळे अध्यापन उद्दिष्टे स्पष्ट होतात आणि शिक्षक-विद्यार्थी दोघांनाही दिशा मिळते.Clear learning outcomes help in monitoring students’ progress and ensuring quality education. CTET emphasizes alignment between learning outcomes, teaching methods and assessment.
5️⃣ Feedback & Remediation
Effective feedback encourages learners to reflect on their work and improve performance. It should not discourage or punish learners.
Positive feedback builds confidence and motivation among students.
मराठीत, योग्य feedback मुळे विद्यार्थी स्वतःच्या चुका ओळखून सुधारणा करतात. CTET considers feedback as an essential part of formative assessment. Remedial teaching ensures that no child is left behind. It focuses on individual learning needs and difficulties.Remediation includes re-teaching, use of concrete teaching aids and peer support.मराठीत, remediation ही समावेशक शिक्षणाची (Inclusive Education) महत्त्वाची प्रक्रिया आहे आणि CTET मध्ये यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
CTET PYQ-Based MCQs-Assessment and Evaluation
1. ‘Assessment for learning’ या संकल्पनेचा मुख्य उद्देश काय आहे?
A) विद्यार्थ्यांना ग्रेड देणे
B) विद्यार्थ्यांची तुलना करणे
C) शिकण्याची प्रक्रिया सुधारणा करणे
D) अंतिम निकाल जाहीर करणे
Answer: C
2. खालीलपैकी कोणती कृती Formative Assessment चे उदाहरण आहे?
A) वार्षिक परीक्षा
B) युनिट टेस्ट
C) वर्गातील निरीक्षण
D) बोर्ड परीक्षा
Answer: C
3. CTET च्या मते मूल्यांकन हे —
A) शिक्षणाच्या शेवटी असते
B) शिक्षणापासून वेगळे असते
C) शिक्षण प्रक्रियेचा अविभाज्य भाग आहे
D) फक्त गुण देण्यासाठी असते
Answer: C
4. Continuous & Comprehensive Evaluation (CCE) मध्ये “Comprehensive” या शब्दाचा अर्थ —
A) फक्त शैक्षणिक विकास
B) फक्त परीक्षा
C) सर्वांगीण विकास
D) फक्त सहशैक्षणिक उपक्रम
Answer: C
5. खालीलपैकी कोणता घटक CCE मध्ये समाविष्ट नाही?
A) Scholastic areas
B) Co-scholastic areas
C) Life skills
D) Ranking of students
Answer: D
6. Learning Outcomes म्हणजे —
A) अभ्यासक्रमाची यादी
B) शिक्षक काय शिकवणार
C) विद्यार्थी काय करू शकतो
D) परीक्षा पद्धत
Answer: C
7. NCERT नुसार Learning Outcomes असावेत —
A) अस्पष्ट
B) शिक्षक-केंद्रित
C) मोजता येणारे
D) निश्चित व बदल न होणारे
Answer: C
8. Summative Assessment चे मुख्य वैशिष्ट्य कोणते?
A) सातत्यपूर्ण
B) सुधारक
C) निकाल-केंद्रित
D) शिकण्याच्या दरम्यान
Answer: C
9. Feedback प्रभावी कधी मानले जाते?
A) उशिरा दिले तर
B) नकारात्मक असेल तर
C) त्वरित व रचनात्मक असेल तर
D) शिक्षा देणारे असेल तर
Answer: C
10. Remedial Teaching चा उद्देश —
A) हुशार विद्यार्थ्यांना पुढे नेणे
B) अभ्यासक्रम पूर्ण करणे
C) शिकण्यात अडचण असलेल्या विद्यार्थ्यांना मदत करणे
D) परीक्षा कठीण करणे
Answer: C
11. खालीलपैकी कोणते ‘Assessment as learning’ शी संबंधित आहे?
A) Self-assessment
B) Final exam
C) Annual test
D) Board exam
Answer: A
12. CTET मध्ये कोणत्या प्रकारच्या मूल्यांकनावर अधिक भर दिला जातो?
A) Rote-based
B) Memory-based
C) Child-centred
D) Exam-centred
Answer: C
13. “विद्यार्थी परिच्छेदाचे मुख्य मुद्दे ओळखू शकतो” हे आहे —
A) Aim
B) Objective
C) Learning Outcome
D) Syllabus
Answer: C
14. खालीलपैकी कोणता Formative Assessment tool नाही?
A) Worksheet
B) Project
C) Observation
D) Board exam
Answer: D
15. CCE प्रणालीचा मुख्य फायदा कोणता?
A) स्पर्धा वाढवणे
B) परीक्षा ताण वाढवणे
C) सर्वांगीण विकास
D) केवळ गुणांवर लक्ष
Answer: C
निष्कर्ष
Assessment and Evaluation should aim at improving learning, not judging learners. CTET emphasizes assessment as a tool for growth and development.
Formative assessment, CCE, learning outcomes and feedback together create an effective learning environment.
मराठीत, मूल्यांकन ही शिक्षणाची आत्मा आहे. योग्य assessment practices मुळे विद्यार्थ्यांचा शैक्षणिक, सामाजिक आणि भावनिक विकास साधता येतो.
Thus, assessment should always be child-centred, continuous and supportive, ensuring quality education for all.