बेंजामिन फ्रँकलिन (Benjamin Franklin) हे केवळ अमेरिकेचे संस्थापक पिते (Founding Fathers) यांपैकी एक नव्हते, तर ते एक थोर शास्त्रज्ञ, संशोधक, लेखक, मुत्सद्दी, समाजसुधारक आणि तत्त्वज्ञ होते. त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक टप्पा मानवी बुद्धिमत्ता, परिश्रम, जिज्ञासा आणि समाजकल्याण यांचा आदर्श घालून देणारा आहे. “स्वतःला घडवा, समाज घडवा आणि राष्ट्र उभारा” हा संदेश त्यांच्या संपूर्ण जीवनातून आपल्याला मिळतो.
प्रारंभिक जीवन
बेंजामिन फ्रँकलिन(Benjamin Franklin) यांचा जन्म १७ जानेवारी १७०६ रोजी अमेरिकेतील बॉस्टन (मॅसॅच्युसेट्स) येथे झाला. त्यांचे वडील जोसायाह फ्रँकलिन हे मेणबत्ती आणि साबण बनवण्याचा व्यवसाय करीत असत. फ्रँकलिन हे वडिलांच्या १७ अपत्यांपैकी १५ वे अपत्य होते. आर्थिक परिस्थिती साधारण असल्यामुळे त्यांना औपचारिक शिक्षण फार काळ घेता आले नाही. अवघ्या दहाव्या वर्षीच त्यांना शाळा सोडावी लागली.
मात्र शिक्षणाची आवड, वाचनाची गोडी आणि आत्मशिक्षणाची सवय त्यांनी कधीही सोडली नाही. पुस्तके वाचणे, निरीक्षण करणे आणि प्रयोग करणे हा त्यांचा छंदच बनला.
शिक्षण व समाजसुधारणा विषयक लेख
विकिपीडिया – बेंजामिन फ्रँकलिन (इंग्रजी)
मुद्रण व्यवसाय आणि पत्रकारिता
वयाच्या बाराव्या वर्षी बेंजामिन फ्रँकलिन (Benjamin Franklin) यांनी आपल्या भावाकडे छपाई (Printing) व्यवसायाचे प्रशिक्षण घ्यायला सुरुवात केली. याच काळात त्यांनी लेखनाची आवड जोपासली. त्यांनी टोपणनावाने लेख लिहून वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध केले.
नंतर फिलाडेल्फियाला जाऊन त्यांनी स्वतःचा छपाई व्यवसाय सुरू केला. पुढे त्यांनी “पेनसिल्व्हेनिया गॅझेट” हे वृत्तपत्र सुरू केले, जे त्या काळातील अत्यंत लोकप्रिय वृत्तपत्र ठरले.
‘Poor Richard’s Almanack’
१७३२ मध्ये फ्रँकलिन यांनी “Poor Richard’s Almanack” हे वार्षिक पुस्तक प्रकाशित केले. या पुस्तकात जीवनविषयक सुविचार, म्हणी, नीतिकथा आणि व्यवहारज्ञान दिलेले होते.
त्यांचे काही प्रसिद्ध सुविचार :
- “वेळ म्हणजे पैसा आहे.”
- “आजचे काम उद्यावर टाकू नका.”
- “ज्ञानात केलेली गुंतवणूक सर्वाधिक व्याज देते.”
या सुविचारांनी सामान्य जनतेला परिश्रम, काटकसर आणि शहाणपणाचे महत्त्व शिकवले.
वैज्ञानिक कार्य आणि शोध
बेंजामिन फ्रँकलिन(Benjamin Franklin) हे एक महान वैज्ञानिक संशोधक होते. त्यांनी विज्ञानाचे औपचारिक शिक्षण घेतले नसले तरी त्यांच्या प्रयोगशील बुद्धीमुळे त्यांनी अनेक महत्त्वाचे शोध लावले.
१. वीज आणि पतंग प्रयोग
१७५२ मध्ये त्यांनी केलेला पतंगाचा प्रयोग (Kite Experiment) अतिशय प्रसिद्ध आहे. या प्रयोगातून त्यांनी वीज म्हणजेच विद्युत ही नैसर्गिक ऊर्जा आहे हे सिद्ध केले.
२. विजेचा दांडा (Lightning Rod)
वीज कोसळून होणारे नुकसान टाळण्यासाठी त्यांनी विजेचा दांडा शोधून काढला. या शोधामुळे असंख्य इमारती आणि जीव वाचले.
३. इतर शोध
- बायफोकल चष्मा (दुहेरी काच)
- फ्रँकलिन स्टोव्ह (उष्णता देणारी भट्टी)
- समुद्र प्रवाहाचा (Gulf Stream) अभ्यास
सामाजिक सुधारणा आणि शिक्षण
फ्रँकलिन(Benjamin Franklin) हे केवळ वैज्ञानिक नव्हते, तर समाजसुधारकही होते. त्यांनी अनेक सामाजिक उपक्रम सुरू केले.
- पहिले सार्वजनिक वाचनालय (Public Library)
- पहिले अग्निशमन दल
- रुग्णालय आणि शिक्षणसंस्था
त्यांचा विश्वास होता की शिक्षण हे समाजाच्या प्रगतीचे मुख्य साधन आहे.
राजकीय भूमिका आणि मुत्सद्देगिरी
बेंजामिन फ्रँकलिन (Benjamin Franklin) यांनी अमेरिकेच्या स्वातंत्र्यलढ्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
- ते स्वातंत्र्य जाहीरनामा (Declaration of Independence) चे सहलेखक होते.
- फ्रान्समध्ये त्यांनी अमेरिकेचे प्रतिनिधित्व करून फ्रेंच सरकारची मदत मिळवली, ज्यामुळे ब्रिटिशांविरुद्ध लढा यशस्वी झाला.
- ते अमेरिकन संविधानाचे निर्माते यांपैकी एक होते.
त्यांची मुत्सद्देगिरी, नम्रता आणि बुद्धिमत्ता यामुळे अमेरिका जागतिक स्तरावर मान्यता मिळवू शकली.
वैयक्तिक जीवन आणि तत्त्वज्ञान
फ्रँकलिन (Benjamin Franklin) यांचे जीवन साधेपणाचे होते. त्यांनी १३ सद्गुणांचे तत्त्वज्ञान मांडले, जसे की:
- संयम
- परिश्रम
- प्रामाणिकपणा
- नम्रता
- आत्मसंयम
ते स्वतः रोज आत्मपरीक्षण करत आणि स्वतःला सुधारण्याचा प्रयत्न करत.
मृत्यू आणि वारसा
बेंजामिन फ्रँकलिन (Benjamin Franklin) यांचे निधन १७ एप्रिल १७९० रोजी झाले. त्यांच्या अंत्यसंस्काराला हजारो लोक उपस्थित होते, हे त्यांच्या लोकप्रियतेचे द्योतक होते.
आजही:
- ते अमेरिकेच्या १०० डॉलर्सच्या नोटेवर आहेत
- विज्ञान, राजकारण आणि शिक्षण क्षेत्रात त्यांचा आदर्श घेतला जातो
निष्कर्ष
बेंजामिन फ्रँकलिन हे स्वयंघडवलेले व्यक्तिमत्त्व होते. अल्प शिक्षण असूनही त्यांनी आपल्या बुद्धिमत्ता, परिश्रम आणि जिज्ञासेच्या जोरावर जगाला नवी दिशा दिली. ते आपल्याला शिकवतात की परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी ज्ञान, मेहनत आणि नैतिकता यांच्या जोरावर यश मिळवता येते.
आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी, संशोधकांसाठी आणि समाजासाठी बेंजामिन फ्रँकलिन हे एक अनंत प्रेरणास्रोत आहेत.