हा लेख अंधांसाठी Braille Lipi चा शोध कोणी व कसा लावला यावर सविस्तर प्रकाश टाकतो. Louis Braille यांनी त्यांच्या अंधत्वावर मात करत Braille Script कशी विकसित केली, त्यामागील Night Writing system, 6-dot structure, आणि त्याचे Blind Education मधील महत्त्व या सर्व बाबींची सखोल माहिती या लेखात दिली आहे. Braille Lipi मुळे blind people साठी reading–writing, education, self-reliance आणि dignity कशी मिळाली हे समजून घेण्यासाठी हा लेख उपयुक्त आहे.
प्रस्तावना
मानवजातीच्या इतिहासात लेखन व वाचनाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. वाचनामुळे माणसाचे ज्ञान वाढते, विचार समृद्ध होतात आणि व्यक्तिमत्त्व घडते. मात्र, दृष्टीहीन (अंध) व्यक्तींना वाचनाची संधी मिळावी यासाठी दीर्घकाळ कोणतीही प्रभावी पद्धत अस्तित्वात नव्हती. अशा परिस्थितीत ब्रेल लिपीचा (Braille Lipi )शोध हा अंध व्यक्तींसाठी क्रांती घडवून आणणारा ठरला. ही लिपी अंधांना केवळ वाचण्याचीच नव्हे तर स्वतंत्रपणे विचार करण्याची, शिकण्याची आणि समाजाच्या मुख्य प्रवाहात येण्याची संधी देणारी ठरली.
अशाच प्रकारच्या माहितीसाठी येथे click करा .
दृष्टीहीन व्यक्ती सक्षमीकरण राष्ट्रीय संस्था (भारत)
लुई ब्रेल – एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व
ब्रेल लिपीचा शोध लुई ब्रेल (Louis Braille) या फ्रान्समधील तरुणाने लावला.
लुई ब्रेलचा जन्म ४ जानेवारी १८०९ रोजी फ्रान्समधील कूपव्ह्रे (Coupvray) या छोट्याशा गावात झाला. त्याचे वडील चामड्याचे काम (सॅडल बनवण्याचे) करायचे. लुई लहानपणी अतिशय हुशार, जिज्ञासू आणि मेहनती होता.
दुर्दैवी अपघात आणि अंधत्व
लुई ब्रेल केवळ तीन वर्षांचा असताना त्याच्या आयुष्यात एक दुर्दैवी घटना घडली. वडिलांच्या कार्यशाळेत खेळत असताना एका टोकदार हत्याराने त्याच्या डोळ्याला गंभीर इजा झाली. संसर्ग पसरल्यामुळे काही काळातच दोन्ही डोळ्यांची दृष्टी पूर्णपणे गेली.
हा अपघात त्याच्या आयुष्यातील मोठा धक्का होता; परंतु याच अंधत्वाने पुढे जगाला एक महान देणगी दिली.
अंध विद्यार्थ्यांचे शिक्षण आणि अडचणी
त्या काळात अंध व्यक्तींसाठी शिक्षणाच्या फारशा सोयी नव्हत्या. पुस्तकांमध्ये उठावदार (Raised) अक्षरे असायची; परंतु:Braille
- ती वाचायला खूप कठीण होती
- लिहिणे जवळजवळ अशक्य होते
- पुस्तके मोठी, जड आणि महागडी असायची
लुई ब्रेलला पॅरिसमधील National Institute for Blind Youth या अंध मुलांच्या शाळेत प्रवेश मिळाला. तेथे त्याने या अडचणी प्रत्यक्ष अनुभवल्या.
‘नाईट रायटिंग’ पद्धतीची ओळख
१८२१ साली, शाळेत चार्ल्स बार्बिए (Charles Barbier) नावाचा फ्रेंच लष्करी अधिकारी आला. त्याने सैनिकांसाठी विकसित केलेली “नाईट रायटिंग” (Night Writing) ही पद्धत विद्यार्थ्यांना दाखवली.
ही पद्धत:
- अंधारात सैनिकांना संदेश वाचण्यासाठी बनवली होती
- १२ ठिपक्यांवर आधारित होती
- स्पर्शाने वाचता येत होती
मात्र ही पद्धत:
- खूप गुंतागुंतीची
- शिकायला अवघड
- दैनंदिन वापरासाठी अनुपयुक्त होती
लुई ब्रेलची क्रांतिकारी कल्पना
लुई ब्रेलने या पद्धतीचा सखोल अभ्यास केला. त्याला जाणवले की:
- कमी ठिपक्यांत अधिक माहिती देता आली पाहिजे
- लिपी सोपी, लहान आणि वेगाने वाचता येणारी असावी
यातूनच त्याने ६ ठिपक्यांची चौकट (3×2) तयार केली. या सहा ठिपक्यांच्या विविध संयोजनांतून:
- अक्षरे
- अंक
- विरामचिन्हे
- संगीत नोटेशन
लिहिता येऊ लागले.
ब्रेल लिपीची रचना
ब्रेल लिपीतील प्रत्येक चिन्ह:Braille
- ६ उठावदार ठिपक्यांवर आधारित असते
- हे ठिपके दोन स्तंभ आणि तीन ओळींमध्ये मांडलेले असतात
- ठिपक्यांच्या उपस्थिती किंवा अनुपस्थितीमुळे वेगवेगळी अक्षरे तयार होतात
ही रचना:
- स्पर्शज्ञानासाठी अत्यंत उपयुक्त
- लहान जागेत अधिक माहिती देणारी
- वाचायला आणि लिहायला सोपी आहे
ब्रेल लिपीचा विकास
लुई ब्रेलने १८२४ साली, वयाच्या केवळ १५व्या वर्षी, ब्रेल लिपी पूर्ण स्वरूपात विकसित केली.
१८२९ मध्ये त्याने या लिपीचे अधिकृत पुस्तक प्रकाशित केले. पुढे त्याने:
- गणितासाठी चिन्हे
- संगीतासाठी स्वतंत्र ब्रेल नोटेशन
सुद्धा विकसित केले.
सुरुवातीचा विरोध
दुर्दैवाने, सुरुवातीला ब्रेल लिपीला फारसा स्वीकार मिळाला नाही.
- शिक्षक आणि प्रशासनाला ही पद्धत अवघड वाटली
- जुनी उठावदार अक्षरांची पद्धतच योग्य मानली गेली
लुई ब्रेलच्या हयातीत त्याच्या शोधाला पूर्ण मान्यता मिळाली नाही. १८५२ साली, अवघ्या ४३व्या वर्षी, क्षयरोगामुळे त्याचे निधन झाले.
मृत्यूनंतर मिळालेली मान्यता
लुई ब्रेलच्या मृत्यूनंतर काही वर्षांत:
- अंध विद्यार्थ्यांनी ब्रेल लिपीचा प्रभाव दाखवून दिला
- शिक्षण अधिक सोपे आणि परिणामकारक झाले
१८५४ नंतर ब्रेल लिपीला फ्रान्समध्ये अधिकृत मान्यता मिळाली. पुढे ही लिपी:
- युरोप
- अमेरिका
- आशिया
- आफ्रिका
सर्वत्र पसरली.
भारतात ब्रेल लिपी
भारतामध्ये ब्रेल लिपीचा वापर:
- मराठी
- हिंदी
- इंग्रजी
- आणि इतर अनेक भारतीय भाषांमध्ये केला जातो
आज:
- शालेय पुस्तके
- परीक्षांचे प्रश्नपत्र
- सरकारी सूचना
- रेल्वे, लिफ्ट, औषधांच्या पट्ट्या
यावर ब्रेल लिपी वापरली जाते.
ब्रेल लिपीचे सामाजिक महत्त्व
ब्रेल लिपीमुळे:
- अंध व्यक्तींना शिक्षणाची संधी मिळाली
- स्वावलंबन वाढले
- आत्मविश्वास निर्माण झाला
- समाजात सन्मानाचे स्थान मिळाले
ब्रेल लिपी ही केवळ लिपी नसून अंधांसाठी ज्ञानाचे दार उघडणारी चावी आहे.
निष्कर्ष
लुई ब्रेलने स्वतःच्या अंधत्वाला मर्यादा न मानता त्यातून एक महान शोध जन्माला घातला. ब्रेल लिपी हा मानवतेसाठी दिलेला अमूल्य ठेवा आहे. आज जगभरातील लाखो अंध व्यक्ती लुई ब्रेलच्या या शोधामुळे शिक्षण, रोजगार आणि स्वाभिमानाचे जीवन जगत आहेत.
खऱ्या अर्थाने, लुई ब्रेलने दृष्टी नसलेल्या डोळ्यांना ज्ञानाची दृष्टी दिली असे म्हणणे अजिबात वावगे ठरणार नाही.