भारतातील शेती क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर फळे, भाजीपाला आणि अन्नधान्य उत्पादन होत असले तरी योग्य साठवणुकीच्या अभावामुळे दरवर्षी कोट्यवधी रुपयांचे नुकसान होते. अशा परिस्थितीत Cold Storage Business म्हणजे शेतकऱ्यांसाठी व ग्रामीण उद्योजकांसाठी एक मोठी संधी आहे. या लेखात आपण या व्यवसायाची गरज, गुंतवणूक, सरकारी योजना आणि त्यातील नफा याबद्दल सविस्तर माहिती घेऊ.
Cold Storage ची गरज का आहे?
भारतामध्ये पिकांची कापणी झाल्यानंतर सुमारे 25–30% उत्पादन साठवणुकीअभावी नष्ट होते. तापमान नियंत्रणात ठेवण्यासाठी आणि फळे-भाज्या दीर्घकाळ टिकवण्यासाठी कोल्ड स्टोरेज अत्यावश्यक आहे. यामुळे शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाला योग्य दर मिळतो आणि बाजारातील अस्थिरतेपासून संरक्षण मिळते.कोल्ड स्टोरेज प्रणाली केवळ शेतीपुरतीच मर्यादित नाही, तर फुलशेती, दुग्धउद्योग, मत्स्यव्यवसाय आणि औषधनिर्मिती क्षेत्रातही मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते.
Agri Business Ideas — कमी गुंतवणुकीत फायदेशीर 10 व्यवसाय
NABARD Cold Storage Subsidy Guidelines
व्यवसायाची सुरुवात कशी करावी?
कोल्ड स्टोरेज ( Cold Storage )सुरू करण्यासाठी योग्य ठिकाण, स्थिर वीजपुरवठा आणि पुरेशी जागा आवश्यक आहे.
- स्थान: शेतमाल उत्पादन केंद्र किंवा मंडईच्या जवळ असावे.
- क्षमता: सुरुवातीला 100–500 मेट्रिक टन क्षमता असलेले लघु कोल्ड स्टोरेज उपयुक्त ठरते.
- तंत्रज्ञान: आधुनिक रेफ्रिजरेशन प्रणाली, तापमान सेन्सर आणि ऊर्जा बचतीसाठी सौर प्रणाली वापरावी.
- नोंदणी: MSME, FSSAI, वीज वितरण परवाना आणि Pollution Control Board कडून परवानगी घ्यावी.
खर्च आणि नफा
लघु स्तरावर कोल्ड स्टोरेज ( Cold Storage )उभारण्यासाठी सुमारे ₹40–₹60 लाखांची गुंतवणूक लागते.
- वीज व देखभाल खर्च: दरमहा ₹50,000–₹1 लाख
- भाडे व मनुष्यबळ खर्च: ₹30,000–₹60,000
- सरासरी वार्षिक उत्पन्न: ₹20–₹25 लाख
योग्य व्यवस्थापन आणि स्थानिक शेतकरी संघटनांशी करार केल्यास या व्यवसायातून 20–25% नफा मिळवता येतो.
सरकारी योजना आणि अनुदान
भारत सरकार आणि विविध राज्य सरकारांनी कोल्ड स्टोरेजसाठी ( Cold Storage )अनेक योजना सुरू केल्या आहेत:
- नाबार्ड (NABARD) सहाय्य योजना — 35% पर्यंत भांडवली अनुदान
- राष्ट्रीय बागायती मंडळ (NHB) योजना — आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित कोल्ड चेनसाठी सहाय्य
- प्रधानमंत्री किसान संपदा योजना — अन्नप्रक्रिया उद्योगासाठी संपूर्ण साखळी विकासासाठी निधी
या योजनांचा लाभ घेतल्यास गुंतवणूक कमी आणि परतावा जलद मिळतो.
भविष्यातील संधी आणि बाजारपेठ
भारतामध्ये फळे, भाजीपाला, डेअरी आणि मांस निर्यातीमध्ये सातत्याने वाढ होत आहे. त्यामुळे कोल्ड स्टोरेजची मागणीही वाढत आहे.
- ई-कॉमर्स कंपन्या आणि सुपरमार्केट्स सुद्धा थंड साखळी प्रणालीत गुंतवणूक करत आहेत.
- शाश्वत ऊर्जा वापर (जसे सौर कोल्ड स्टोरेज) हे या क्षेत्राचे भविष्यातील ट्रेंड आहेत.
- ग्रामीण भागात लघु कोल्ड स्टोरेज प्रकल्प राबविल्यास रोजगार निर्मितीही मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकते.
निष्कर्ष
कोल्ड स्टोरेज व्यवसाय हा केवळ शेतकऱ्यांसाठी नव्हे, तर गुंतवणूकदार आणि ग्रामीण उद्योजकांसाठीही उत्तम संधी आहे. या क्षेत्रात सरकारी सहाय्य, वाढती मागणी आणि तंत्रज्ञानातील प्रगती लक्षात घेतल्यास, कोल्ड स्टोरेज बिझनेस ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा आधारस्तंभ ठरू शकतो.