सृजनशीलता (Creativity) ही व्यक्तीची अशी मानसिक क्षमता आहे ज्याद्वारे ती नवीन, मौलिक आणि उपयुक्त कल्पना निर्माण करते. शिक्षणाच्या क्षेत्रात सृजनशीलता म्हणजे विद्यार्थ्यांना केवळ पाठांतर न करता स्वतंत्र विचार, कल्पनाशक्ती आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता विकसित करण्यास मदत करणे होय.
प्रस्तावना
आजच्या 21st century मध्ये शिक्षणाचा उद्देश फक्त पाठांतर (rote learning) न राहता creative, innovative आणि problem-solving learners घडवणे हा आहे. यामध्ये सृजनशीलता (Creativity) ही एक अत्यंत महत्त्वाची मानसिक क्षमता आहे. CTET परीक्षेत सृजनशीलतेचा विषय Child Psychology अंतर्गत वारंवार विचारला जातो.
NCERT – Educational Psychology
सृजनशीलता : अर्थ
Marathi:
सृजनशीलता म्हणजे नवीन, उपयुक्त व मौलिक कल्पना निर्माण करण्याची क्षमता होय. एखाद्या समस्येकडे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहणे आणि त्यावर नवे उपाय शोधणे म्हणजे सृजनशीलता.
English:
Creativity is the ability to generate new, original and useful ideas. It involves thinking beyond conventional boundaries and producing something novel.
👉 Creativity is not limited to art or music; it is present in science, teaching, problem-solving and daily life.
सृजनशीलतेची वैशिष्ट्ये (Characteristics of Creativity)
- Originality (मौलिकता) – नवीन व वेगळ्या कल्पना मांडणे
- Fluency (प्रवाहीपणा) – भरपूर कल्पना सुचणे
- Flexibility (लवचिकता) – विविध दृष्टिकोनातून विचार करणे
- Imagination (कल्पनाशक्ती) – कल्पनांचे विश्व विस्तारलेले असणे
- Problem Sensitivity – समस्यांची जाणीव होणे
- Risk-taking ability – चुका होण्याची भीती न बाळगणे
👉 CTET MCQs मध्ये fluency, flexibility, originality हे शब्द Guilford theory शी संबंधित म्हणून विचारले जातात.
Guilford यांची Divergent Thinking संकल्पना
Guilford – Divergent Thinking
J.P. Guilford यांनी सृजनशीलतेचे स्पष्टीकरण Divergent Thinking या संकल्पनेद्वारे दिले.
Divergent Thinking म्हणजे काय?
Marathi:
एका प्रश्नावर अनेक संभाव्य उत्तरे किंवा उपाय शोधण्याची क्षमता म्हणजे Divergent Thinking.
English:
Divergent thinking refers to the ability to think in multiple directions and generate many possible solutions to a single problem.
Divergent Thinking चे घटक:
- Fluency – ideas ची संख्या
- Flexibility – ideas ची विविधता
- Originality – uniqueness of ideas
- Elaboration – ideas चे सविस्तर स्पष्टीकरण
CTET Tip:
- Convergent Thinking = one correct answer
- Divergent Thinking = many possible answers
सृजनशील मुलांची लक्षणे (Characteristics of Creative Children)
सृजनशील मुले ही सर्वसामान्य मुलांपेक्षा काही बाबतीत वेगळी असतात.
Marathi + English mix points:
- They ask many questions (Why? How?)
- Curiosity level जास्त असते
- Imaginative play मध्ये रमलेले असतात
- Conventional rules ला challenge करतात
- Independent thinking करतात
- Mistakes कडून शिकतात
- New experiments करण्याची इच्छा
- Art, writing, science activities मध्ये रस
- Daydreaming tendency
- Self-expression ची strong गरज
👉 शिक्षकांनी अशा मुलांना “problematic” न समजता creative learners म्हणून ओळखले पाहिजे.
सृजनशीलता वाढवण्याचे मार्ग (Ways to Enhance Creativity)
1️⃣ मुक्त वातावरण (Free & Fearless Environment)
Fear-free classroom encourages creativity. Mistakes are part of learning.
2️⃣ Open-ended questions वापरणे
उदा. “What will happen if…?”
अशा प्रश्नांमुळे divergent thinking विकसित होते.
3️⃣ Activity-based learning
Projects, role play, drama, experiments यामुळे creativity वाढते.
4️⃣ Art, Music & Storytelling
Drawing, कविता, storytelling हे सृजनशीलतेचे प्रभावी माध्यम आहेत.
5️⃣ Encourage imagination
कल्पनारम्य लेखन, picture-based stories, mind maps वापरणे.
6️⃣ Group discussions & brainstorming
Different ideas ऐकण्याची सवय लागते.
7️⃣ Flexible curriculum
Overloaded syllabus creativity suppress करतो.
8️⃣ Teacher as facilitator
Teacher should guide, not dominate.
शिक्षकाची भूमिका (Role of Teacher in Developing Creativity)
- Learner-centered approach वापरणे
- Child’s ideas ला respect देणे
- विविध teaching aids वापरणे
- Praise effort, not just correct answer
- विविध intelligence types ओळखणे
👉 A creative teacher creates creative students.
CTET 2026 Exam Perspective
📌 Creativity is linked with:
- Child-centered education
- Constructivism
- Experiential learning
- Activity-based pedagogy
📌 Important keywords:
- Guilford
- Divergent Thinking
- Originality
- Fluency
- Flexibility
निष्कर्ष
Marathi:
सृजनशीलता(Creativity) ही जन्मजात असली तरी योग्य वातावरण, प्रोत्साहन व शिक्षणपद्धतीमुळे ती विकसित करता येते. आजच्या शिक्षणव्यवस्थेत सृजनशीलतेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.