CTET-2026 च्या तयारीसाठी उपयुक्त असा हा सविस्तर लेख “Struggles for Equality (Civics)” या घटकावर आधारित आहे. या लेखामध्ये भारतीय समाजातील सामाजिक, आर्थिक, लैंगिक व धार्मिक असमानतेचे प्रकार स्पष्ट केले आहेत. समानतेसाठी झालेल्या विविध चळवळी, दलित, महिला, आदिवासी व कामगार आंदोलनांचे योगदान, तसेच भारतीय संविधानातील Right to Equality (Articles 14–18) यांची सखोल माहिती देण्यात आली आहे. हा लेख Marathi + English (bilingual) स्वरूपात असून CTET परीक्षेसाठी आवश्यक असलेल्या संकल्पना, उदाहरणे व नागरिकांची भूमिका सोप्या भाषेत समजावून सांगतो. Civics विषयात गुण वाढवण्यासाठी हा लेख अत्यंत उपयुक्त ठरेल.
प्रस्तावना
Equality म्हणजे समाजातील प्रत्येक व्यक्तीला समान हक्क, समान संधी आणि समान सन्मान मिळणे. भारतीय संविधानाने सर्व नागरिकांना समानतेचा अधिकार दिला असला तरी प्रत्यक्षात समाजात अनेक स्तरांवर inequality (असमानता) दिसून येते. जात, धर्म, लिंग, आर्थिक स्थिती, भाषा, प्रदेश यांवर आधारित भेदभाव आजही अस्तित्वात आहे. या अन्यायाविरुद्ध जे प्रयत्न झाले, त्यांनाच Struggles for Equality असे म्हणतात.
भारतातील लोकशाहीचा आत्मा हा समानतेच्या संघर्षात दडलेला आहे. CTET परीक्षेत हा घटक विद्यार्थ्यांच्या constitutional values, social justice आणि civic awareness तपासण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
CTET-2026 नागरीशास्त्र संपूर्ण अभ्यासक्रम
Indian Constitution – Right to Equality
Meaning of Equality / समानतेचा अर्थ
Equality म्हणजे:
- कायद्यापुढे सर्व नागरिक समान असणे
- कोणालाही भेदभाव न करता न्याय मिळणे
- समान संधी उपलब्ध असणे
Article 14 of Indian Constitution states:
“The State shall not deny to any person equality before the law or the equal protection of the laws within the territory of India.”
👉 मराठीत:
राज्य कोणत्याही व्यक्तीस कायद्यापुढे समानतेपासून वंचित ठेवू शकत नाही.
Forms of Inequality / असमानतेचे प्रकार
1. Social Inequality (सामाजिक असमानता)
- जातिव्यवस्था
- अस्पृश्यता
- उच्च-नीच भावना
उदा. दलित समाजाला मंदिर प्रवेश, शिक्षण व सार्वजनिक सुविधा नाकारल्या जात.
2. Economic Inequality (आर्थिक असमानता)
- श्रीमंत व गरीब यातील दरी
- मजुरांचे कमी वेतन
- बेरोजगारी
👉 आर्थिक विषमता ही इतर सर्व विषमतांची मुळ कारणे ठरते.
3. Gender Inequality (लैंगिक असमानता)
- स्त्रियांना कमी वेतन
- शिक्षणातील भेदभाव
- घरगुती हिंसाचार
आजही अनेक ठिकाणी “men are considered superior to women” ही मानसिकता दिसते.
4. Religious and Regional Inequality (धार्मिक व प्रादेशिक असमानता)
- अल्पसंख्याकांवरील भेदभाव
- भाषिक व प्रादेशिक तणाव
Struggles for Equality in India / भारतातील समानतेसाठी संघर्ष
1. Dalit Movement / दलित चळवळ
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दलितांच्या हक्कांसाठी मोठा संघर्ष केला.
Major contributions:
- Mahad Satyagraha (1927)
- Temple Entry Movements
- Drafting of Indian Constitution
👉 “Educate, Agitate, Organize” हा समानतेच्या संघर्षाचा मंत्र ठरला.
2. Women’s Movement / महिला चळवळ
स्त्रियांनी:
- मतदानाचा अधिकार
- शिक्षणाचा हक्क
- समान वेतनाचा हक्क
यासाठी संघर्ष केला.
Key reforms:
- Dowry Prohibition Act
- Protection of Women from Domestic Violence Act
- Reservation for women in local bodies
3. Tribal Movements / आदिवासी चळवळी
आदिवासी समाज:
- जंगल हक्क
- जमीन संरक्षण
- सांस्कृतिक ओळख
यासाठी लढत आहे.
👉 Forest Rights Act, 2006 हा या संघर्षाचा महत्त्वाचा परिणाम आहे.
4. Labour Movements / कामगार चळवळी
कामगारांनी:
- Minimum wages
- Fixed working hours
- Social security
यासाठी आंदोलन केले.
Role of Constitution in Ensuring Equality / समानता प्रस्थापित करण्यात संविधानाची भूमिका
भारतीय संविधानाने अनेक तरतुदी केल्या आहेत:
Right to Equality (Articles 14–18)
- Article 14 – Equality before law
- Article 15 – No discrimination
- Article 16 – Equal opportunity in public employment
- Article 17 – Abolition of Untouchability
- Article 18 – Abolition of titles
👉 संविधान हे समानतेच्या संघर्षाचे legal weapon आहे.
Role of Government and Judiciary / सरकार व न्यायव्यवस्थेची भूमिका
- Reservations (SC, ST, OBC, EWS)
- Welfare schemes
- Public Interest Litigation (PIL)
- Supreme Court judgments
Judiciary acts as guardian of equality.
Role of Citizens / नागरिकांची भूमिका
समानतेसाठी संघर्ष फक्त सरकारचा नाही, तर प्रत्येक नागरिकाचा आहे.
Citizens should:
- Respect diversity
- Oppose discrimination
- Raise voice against injustice
- Promote constitutional values
Contemporary Struggles for Equality / आजचे समानतेचे संघर्ष
- LGBTQ+ rights
- Digital divide
- Rights of migrants
- Disability rights
👉 Equality is a continuous process, not a one-time achievement.
Importance for CTET-2026 / CTET परीक्षेसाठी महत्त्व
CTET मध्ये या घटकावर:
- Conceptual questions
- Case-based questions
- Constitution-based MCQs
येण्याची शक्यता जास्त असते.
Keywords to remember:
Equality, Justice, Constitution, Rights, Democracy, Social Justice
निष्कर्ष
Struggles for Equality हे भारतीय लोकशाहीचे आधारस्तंभ आहेत. संविधानाने समानतेची हमी दिली असली तरी ती प्रत्यक्षात आणण्यासाठी सतत संघर्ष करावा लागतो. सामाजिक जागरूकता, शिक्षण, कायदे आणि नागरिकांचा सक्रिय सहभाग यामुळेच खऱ्या अर्थाने समान समाज निर्माण होऊ शकतो.
👉 Equality is not just a right, it is a responsibility.