The Revolt of १८५७–५८ चे स्वातंत्र्ययुद्ध हे भारतीय इतिहासातील पहिले व्यापक जनआंदोलन होते. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या जुलमी धोरणांमुळे सैनिक, शेतकरी, कारागीर, राजे आणि सामान्य जनता असंतुष्ट झाली. या बंडाने भारतीय राष्ट्रवादाची बीजे रोवली आणि पुढील स्वातंत्र्यलढ्यास दिशा दिली. CTET–2026 परीक्षेसाठी हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
प्रस्तावना
The Revolt of 1857–58 occupies a very important place in Indian history. It was the first large-scale, organized resistance against British rule in India. Many Indian historians call it the First War of Indian Independence, while British historians referred to it as a Sepoy Mutiny.
१८५७ चे बंड हे केवळ सैनिकांचे उठाव नव्हते, तर ते राजकीय, आर्थिक, सामाजिक आणि धार्मिक असंतोषाचे सामूहिक उद्रेक होते.
CTET–2026 : State Government (Civics)
Official NCERT Website (Textbook PDF)
Meaning of the Revolt of 1857
English:
The Revolt of 1857 was a widespread uprising against the British East India Company, beginning in May 1857 and lasting till 1858.
मराठी:
१८५७ साली ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या जुलमी राजवटीविरुद्ध भारतात झालेला सशस्त्र उठाव म्हणजे १८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध होय.
Causes of the Revolt of 1857 / बंडाची कारणे
The causes of the revolt were many and deep-rooted.
1. Political Causes / राजकीय कारणे
- Doctrine of Lapse (दत्तक धोरण) introduced by Lord Dalhousie.
- Indian rulers like Jhansi, Satara, Nagpur were annexed.
- Disrespect to Mughal Emperor Bahadur Shah Zafar.
मराठी:
ब्रिटिशांनी भारतीय संस्थानिकांचे स्वातंत्र्य हिरावून घेतले. त्यामुळे राजे, नवाब आणि सरदार नाराज झाले.
2. Economic Causes / आर्थिक कारणे
- Heavy land revenue system.
- Destruction of Indian handicrafts.
- Exploitation of peasants and artisans.
मराठी:
भारतीय शेतकरी, कारागीर आणि व्यापारी वर्ग पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाला. त्यामुळे जनतेमध्ये असंतोष वाढला.
3. Social and Religious Causes / सामाजिक व धार्मिक कारणे
- Interference in Indian customs.
- Abolition of Sati and promotion of widow remarriage (misunderstood by people).
- Fear of forced Christian conversion.
मराठी:
ब्रिटिश भारतीय धर्म व परंपरांमध्ये हस्तक्षेप करत असल्याची भावना लोकांमध्ये निर्माण झाली.
4. Military Causes / लष्करी कारणे
- Discrimination between Indian and British soldiers.
- Low salary and poor facilities.
- Greased cartridges issue (cow and pig fat).
मराठी:
गाई व डुकराच्या चरबीने माखलेल्या काडतुसांमुळे सैनिकांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या.
Immediate Cause / तात्काळ कारण
English:
The immediate cause of the revolt was the introduction of the Enfield rifle with greased cartridges.
मराठी:
एन्फिल्ड रायफलच्या काडतुसांचा वापर हे बंडाचे तात्काळ कारण ठरले.
Beginning of the Revolt / बंडाची सुरुवात
- The revolt began at Meerut on 10 May 1857.
- Indian soldiers refused to use the cartridges.
- They marched to Delhi and declared Bahadur Shah Zafar as the Emperor.
मराठी:
मेरठ येथून बंडाची ठिणगी पेटली आणि ती संपूर्ण उत्तर भारतात पसरली.
Major Centres and Leaders / प्रमुख केंद्रे व नेते
1. Delhi
- Leader: Bahadur Shah Zafar
- Symbol of unity.
2. Kanpur
- Leader: Nana Saheb
- Supported by Tantia Tope.
3. Lucknow
- Leader: Begum Hazrat Mahal
- Strong resistance against British.
4. Jhansi
- Leader: Rani Lakshmibai
- Symbol of bravery and patriotism.
5. Bihar
- Leader: Kunwar Singh
- Led guerrilla warfare.
मराठी:
राणी लक्ष्मीबाई, नाना साहेब, तात्या टोपे हे बंडाचे प्रेरणास्थान ठरले.
Role of Rani Lakshmibai
English:
Rani Lakshmibai of Jhansi was one of the bravest leaders of the revolt. She fought fearlessly against the British and became a symbol of Indian resistance.
मराठी:
राणी लक्ष्मीबाई या भारतीय इतिहासातील शौर्याचे प्रतीक ठरल्या. त्यांनी इंग्रजांशी शूर लढा दिला.
Why the Revolt Failed / बंड अपयशी का ठरले?
1. Lack of Unity
- Revolt limited to North India.
- South India and Punjab remained loyal to British.
2. Lack of Leadership
- No common national leader.
3. Superior British Resources
- Better weapons, communication, and army.
4. Lack of Modern Ideology
- Revolt was not fully nationalist in nature.
मराठी:
संघटन, आधुनिक विचारसरणी आणि व्यापक नेतृत्वाचा अभाव हे अपयशाचे प्रमुख कारण होते.
Results and Impact / परिणाम व महत्त्व
1. End of East India Company Rule
- British Crown took direct control of India in 1858.
2. Administrative Changes
- Governor-General became Viceroy.
3. Army Reorganization
- Ratio of Indian to British soldiers reduced.
4. Rise of Nationalism
- Foundation for Indian National Movement.
मराठी:
या बंडामुळे भारतीय राष्ट्रवादाची बीजे रोवली गेली.
Historical Significance / ऐतिहासिक महत्त्व
English:
Though the revolt failed, it exposed the weaknesses of British rule and united Indians against colonialism.
मराठी:
१८५७ चे बंड अपयशी ठरले तरी ते भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे प्रेरणास्थान बनले.
50 PYQs – The Revolt of 1857
1. 1857 च्या उठावाची सुरुवात कुठे झाली?
A) दिल्ली
B) कानपूर
C) मेरठ ✅
D) झाशी
2. 1857 च्या बंडाचे तात्काळ कारण काय होते?
A) दत्तक धोरण
B) जास्त कर
C) एन्फिल्ड रायफल काडतुसे ✅
D) जमीन महसूल
3. Doctrine of Lapse कोणाच्या काळात लागू करण्यात आले?
A) वेलस्ली
B) कॅनिंग
C) डलहौसी ✅
D) कर्जन
4. दिल्ली येथे 1857 च्या उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
A) नाना साहेब
B) बहादूर शाह झफर ✅
C) तात्या टोपे
D) कुंवरसिंह
5. झाशीच्या राणीचे पूर्ण नाव काय होते?
A) लक्ष्मीदेवी
B) मणिकर्णिका तांबे ✅
C) ताराबाई
D) अहिल्याबाई
6. कानपूर येथील उठावाचे प्रमुख नेते कोण होते?
A) कुंवरसिंह
B) बहादूर शाह
C) नाना साहेब ✅
D) बेगम हजरत महल
7. लखनौ येथील उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
A) राणी लक्ष्मीबाई
B) बेगम हजरत महल ✅
C) नाना साहेब
D) तात्या टोपे
8. बिहारमध्ये 1857 च्या उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
A) नाना साहेब
B) कुंवरसिंह ✅
C) तात्या टोपे
D) बहादूर शाह
9. 1857 च्या उठावाला ‘Sepoy Mutiny’ असे कोणी म्हटले?
A) भारतीय इतिहासकार
B) ब्रिटिश इतिहासकार ✅
C) फ्रेंच इतिहासकार
D) जर्मन इतिहासकार
10. Enfield रायफलच्या काडतुसे कोणत्या चरबीने माखलेली होती?
A) शेळी व मेंढी
B) गाई व डुकराची ✅
C) उंट
D) घोडा
11. 1857 च्या उठावानंतर ईस्ट इंडिया कंपनीचे राज्य कधी संपुष्टात आले?
A) 1856
B) 1857
C) 1858 ✅
D) 1861
12. 1858 नंतर भारताचा कारभार कोणाकडे गेला?
A) गव्हर्नर जनरल
B) ब्रिटिश संसद
C) ब्रिटिश क्राउन ✅
D) ईस्ट इंडिया कंपनी
13. भारतातील पहिला व्यापक सशस्त्र उठाव कोणता?
A) संथाल उठाव
B) नील उठाव
C) 1857 चे बंड ✅
D) चाफेकर उठाव
14. ‘First War of Indian Independence’ हा शब्द कोणी वापरला?
A) आर.सी. मजूमदार
B) सावरकर ✅
C) नेहरू
D) दादाभाई नौरोजी
15. तात्या टोपे कोणाशी संबंधित होते?
A) झाशी
B) दिल्ली
C) कानपूर ✅
D) लखनौ
16. 1857 च्या उठावात दक्षिण भारताने कोणती भूमिका बजावली?
A) सक्रिय सहभाग
B) पूर्ण बंड
C) तटस्थ राहिले ✅
D) नेतृत्व केले
17. 1857 च्या उठावाचा प्रभाव मुख्यतः कुठे होता?
A) दक्षिण भारत
B) उत्तर भारत ✅
C) पूर्व भारत
D) पश्चिम भारत
18. राणी लक्ष्मीबाई यांचे निधन कुठे झाले?
A) झाशी
B) दिल्ली
C) ग्वाल्हेर जवळ ✅
D) कानपूर
19. 1857 च्या उठावात शेतकऱ्यांचा सहभाग का होता?
A) धार्मिक कारणे
B) जास्त कर व अन्याय ✅
C) शिक्षण
D) व्यापार
20. 1857 च्या उठावानंतर भारताचा गव्हर्नर जनरल काय म्हणवला गेला?
A) कमांडर
B) वायसरॉय ✅
C) प्रेसिडेंट
D) गव्हर्नर
21. अवधचे विलिनीकरण कोणत्या गव्हर्नर जनरलने केले?
A) लॉर्ड वेलस्ली
B) लॉर्ड कॅनिंग
C) लॉर्ड डलहौसी ✅
D) लॉर्ड कर्जन
22. 1857 चे बंड अपयशी ठरण्याचे मुख्य लष्करी कारण कोणते?
A) सैनिकांची संख्या कमी
B) आधुनिक शस्त्रांचा अभाव
C) ब्रिटिश सैन्य अधिक आधुनिक होते ✅
D) परदेशी मदत
23. 1857 च्या बंडात कोणत्या समुदायाने ब्रिटिशांना मदत केली?
A) मराठे
B) राजपूत
C) शिख ✅
D) बंगाली
24. 1857 च्या उठावात कोणता अभाव स्पष्ट दिसतो?
A) शौर्य
B) बलिदान
C) एकत्रित राष्ट्रीय नेतृत्व ✅
D) जनसमर्थन
25. 1857 च्या उठावात दळणवळण का अडथळा ठरले?
A) रेल्वे जास्त होत्या
B) टपाल व्यवस्था चांगली होती
C) आधुनिक साधनांचा अभाव होता ✅
D) टेलिफोन होते
26. 1857 च्या उठावात आधुनिक राष्ट्रवादाचा अभाव का होता?
A) शिक्षणाचा अभाव
B) केवळ स्थानिक उद्दिष्टे होती ✅
C) परकीय मदत होती
D) राजकीय पक्ष होते
27. 1857 नंतर ब्रिटिशांनी कोणती लष्करी सुधारणा केली?
A) भारतीय सैनिक वाढवले
B) सैन्य बरखास्त केले
C) सैन्य पुनर्रचना केली ✅
D) सैन्य कमी केले
28. 1857 नंतर भारतीय सैनिकांचे प्रमाण कसे बदलले?
A) वाढवले
B) कमी केले ✅
C) समान ठेवले
D) रद्द केले
29. 1857 चा उठाव कोणत्या एकतेचे प्रतीक मानला जातो?
A) प्रांतीय एकता
B) धार्मिक संघर्ष
C) हिंदू–मुस्लिम एकता ✅
D) जातीय एकता
30. बहादूर शाह झफर यांचे ऐतिहासिक महत्त्व काय?
A) पहिले मुघल सम्राट
B) शक्तिशाली सम्राट
C) शेवटचे मुघल सम्राट ✅
D) ब्रिटिश समर्थक
31. 1857 च्या उठावाचा कालावधी कोणता?
A) 1856–57
B) 1857–58 ✅
C) 1858–59
D) 1860–61
32. 1857 च्या उठावामागील लष्करी कारण कोणते?
A) कमी कर
B) लष्करी भेदभाव ✅
C) चांगले वेतन
D) पदोन्नती
33. 1857 पूर्वी कोणता भारतीय उद्योग उद्ध्वस्त झाला होता?
A) शेती
B) खाणकाम
C) हस्तकला उद्योग ✅
D) माहिती तंत्रज्ञान
34. शेतकऱ्यांच्या असंतोषाचे मुख्य कारण कोणते?
A) व्यापार
B) जमीन महसूल धोरण जाचक होते ✅
C) शिक्षण
D) धार्मिक कारणे
35. लोकांमध्ये धार्मिक भीती का निर्माण झाली?
A) नवीन कर
B) जबरदस्ती धर्मांतराची भीती ✅
C) व्यापार धोरण
D) युद्ध
36. ब्रिटिशांनी 1857 चे बंड कसे दडपले?
A) चर्चेद्वारे
B) तंत्रज्ञान व शस्त्रास्त्रांमुळे ✅
C) लोकशाहीने
D) मदतीशिवाय
37. 1857 च्या उठावात कोणाचा सहभाग होता?
A) फक्त सैनिक
B) फक्त राजे
C) फक्त शेतकरी
D) सर्वसामान्य जनता ✅
38. 1857 च्या उठावात स्त्रियांचा सहभाग कसा होता?
A) नव्हता
B) मर्यादित
C) अत्यंत महत्त्वाचा ✅
D) फक्त मदत करणारा
39. 1857 च्या उठावामुळे कोणत्या चळवळीची पायाभरणी झाली?
A) क्रांतिकारी चळवळ
B) सामाजिक सुधारणा
C) भारतीय राष्ट्रीय चळवळ ✅
D) औद्योगिक चळवळ
40. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस स्थापनेची पार्श्वभूमी कशामुळे तयार झाली?
A) 1857 चे बंड ✅
B) बंगाल विभाजन
C) स्वदेशी चळवळ
D) होमरूल
41. 1857 नंतर ब्रिटिशांनी कोणते धोरण बदलले?
A) कर धोरण
B) शिक्षण धोरण
C) राजकीय धोरण ✅
D) परराष्ट्र धोरण
42. 1858 नंतर भारतीय राजांना काय देण्यात आले?
A) स्वातंत्र्य
B) आश्वासने ✅
C) मतदान अधिकार
D) करमाफी
43. 1857 नंतर कोणत्या कार्यावर मर्यादा घालण्यात आल्या?
A) व्यापार
B) शेती
C) मिशनरी कार्य ✅
D) शिक्षण
44. 1857 नंतर कोणत्या क्षेत्राचा विस्तार झाला?
A) लष्कर
B) प्रेस व शिक्षण ✅
C) शेती
D) हस्तकला
45. 1857 च्या उठावामुळे काय उघड झाले?
A) भारतीय कमजोरी
B) ब्रिटिश साम्राज्यवादाचे खरे स्वरूप ✅
C) आर्थिक विकास
D) सामाजिक सुधारणा
46. 1857 च्या उठावाने कशाला प्रेरणा दिली?
A) व्यापारी चळवळ
B) धार्मिक चळवळ
C) स्वातंत्र्यलढा ✅
D) औद्योगिकीकरण
47. 1857 च्या उठावाने कोणती परंपरा निर्माण केली?
A) व्यापार
B) सहकार
C) बलिदानाची परंपरा ✅
D) उद्योग
48. 1857 च्या उठावातून कोणता धडा मिळतो?
A) विभाजन
B) एकतेचे महत्त्व ✅
C) युद्ध
D) तटस्थता
49. 1857 चे बंड इतिहासात कशासाठी ओळखले जाते?
A) किरकोळ घटना
B) आर्थिक सुधारणा
C) टर्निंग पॉइंट ✅
D) सामाजिक चळवळ
50. 1857 च्या उठावाचे अंतिम ऐतिहासिक महत्त्व काय?
A) ब्रिटिश सत्ता मजबूत झाली
B) भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याची सुरुवात झाली ✅
C) उद्योग वाढले
D) शिक्षण बंद झाले
निष्कर्ष
The Revolt of 1857–58 was a turning point in Indian history. It was not merely a sepoy mutiny but a mass uprising against foreign rule. The sacrifice of leaders like Rani Lakshmibai, Nana Saheb, Tantia Tope, and thousands of unknown Indians laid the foundation of India’s freedom struggle.
मराठी निष्कर्ष:
१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे पहिले पाऊल होते. या उठावामुळे भारताला स्वातंत्र्याची जाणीव आणि संघर्षाची दिशा मिळाली.
1 thought on “CTET–2026 : The Revolt of 1857–58 (History)”