CTET-2026-Delhi Sultanate(History)

Delhi Sultanate हा मध्ययुगीन भारताचा एक अत्यंत महत्त्वाचा काळ होता. 1206 ते 1526 CE या काळात दिल्ली आणि त्याच्या आजूबाजूच्या प्रदेशांवर अनेक मुसलमान राजवंशांनी राज्य केले. या काळात राजकारण, समाज, अर्थव्यवस्था आणि संस्कृती या सर्व क्षेत्रात मोठे बदल घडले.

इतिहासाचा दृष्टिकोन:

दिल्ली सल्तनत(Delhi Sultanate) स्थापन होण्याआधी, उत्तर भारतावर अफगाणिस्तानचा राजा Muhammad Ghori विजय मिळवून आला होता. त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा विश्वासू दास आणि सेनापती Qutb‑ud‑Din Aibak यांनी स्वतंत्रपणे दिल्लीवर राज्य सुरू केले आणि पहिला Sultan of Delhi बनला.

CTET-2026-संक्षिप्त इतिहास, राजवंश, प्रशासन, कला आणि संस्कृती.

Delhi Sultanate MCQs PDF

1. दिल्ली सल्तनत स्थापनेची कहाणी

Battle of Tarain (1192 CE) मध्ये Prithviraj Chauhan पराजित झाला, त्यानंतर मुस्लिम राज्य सत्ता स्थापन झाली. Ghoriच्या मृत्यूनंतर Qutb‑ud‑Din Aibak यांनी दिल्लीमध्ये स्वतंत्र सल्तनत(Delhi Sultanate) स्थापन केली.

यामुळे भारतात पहिल्यांदाच सुलतान असा एक नवीन प्रकारचा शासक उदयास आला — जो संपूर्ण प्रजावर सार्वभौमिक अधिकार ठेवतो.

2. दिल्ली सल्तनतीची राजवंशे

दिल्ली सल्तनत(Delhi Sultanate) पाच मुख्य राजवंशांनी शासित केली:

1. Mamluk (Slave) Dynasty (1206–1290)
2. Khalji Dynasty (1290–1320)
3. Tughlaq Dynasty (1320–1414)
4. Sayyid Dynasty (1414–1451)
5. Lodi Dynasty (1451–1526)

Mamluk (Slave) Dynasty

स्थापक: Qutb‑ud‑Din Aibak
महत्त्वाचे शासक: Shams‑ud‑Din Iltutmish, Razia Sultana (सिंगल महिला शासक)

Khalji Dynasty

स्थापक: Jalal‑ud‑Din Khalji
महत्त्वाचा शासक: Alauddin Khalji – विस्तारक, मजबूत प्रशासन

Tughlaq Dynasty

अत्यंत महत्वाकांक्षी परंतु काही धोरणांमुळे जनता त्रस्त.
राज्य विस्तार खूप मोठा, पण काही धोरणांमुळे संकटही आले.

Sayyid Dynasty

स्थापक: Khizr Khan – Timurच्या आक्रमणानंतर सत्ता मिळाली, कमजोर परंतु सल्तनत सुरू ठेवली.

Lodi Dynasty

अंतिम राजवंश, Bahlul Khan Lodi आणि Ibrahim Lodi.
सल्तनतची शेवट: First Battle of Panipat (1526 CE) – Baburने पराभूत केले.

3. प्रशासन आणि राजकारण

सल्तनत (Delhi Sultanate)काळात केन्द्रित प्रशासन विकसित झाले. सुलतान हा सर्वोच्च अधिकारी होता आणि खालील विभागांवर नियंत्रण ठेवत असे:

• Iqta System: जमीन महसूलासाठी नोबेल्सना दिला जात असे.
• Diwan‑i‑Wazarat: अर्थकारण
• Diwan‑i‑Arz: सैन्य
• Diwan‑i‑Qada: न्यायव्यवस्था
• Diwan‑i‑Insha: लेखा व पत्रव्यवहार

यामुळे पुढील भारतातील मोठ्या साम्राज्यांसाठी प्रशासनाची पायाभूत रचना तयार झाली.

4. अर्थव्यवस्था आणि समाज

सल्तनतची(Delhi Sultanate) अर्थव्यवस्था मुख्यतः भुमि महसूल आणि व्यापार यावर अवलंबून होती.

• भुमी महसूल सुधारणा – Alauddin Khalji यांना उच्च कर प्रणाली आणली.
• व्यापार आणि हँडीक्राफ्ट्स – कापड उद्योग, चीन आणि West Asia कडे निर्यात.
• चलनव्यवस्था – Silver Tanka या चलनावर आधारित.

सामाजिकदृष्ट्या, फारसी संस्कृतीचा प्रभाव मोठा होता. सूफी संत आणि विद्वानांनी अध्यात्मिक आणि साहित्यात मोठे योगदान दिले.

5. संस्कृती आणि वास्तुकला

दिल्ली सल्तनत(Delhi Sultanate) काळात अनेक ऐतिहासिक वास्तू निर्माण झाल्या:

• Qutb Minar: Qutb‑ud‑Din Aibak यांनी सुरू केले, Iltutmish यांनी पूर्ण केले.
• मस्जिद व मद्रसा: दिल्ली आणि आसपासच्या प्रदेशात Indo‑Islamic शैलीत बांधकाम.
• फारसी कला, लेखन, साहित्य: भविष्यातील संस्कृती आणि भाषाशैलीवर प्रभाव.

यामुळे Urdu भाषा आणि भारतीय कला‑संस्कृतीमध्ये नवसंमिश्रण झाले.

6. महत्त्वाचे युद्ध आणि सल्तनतची समाप्ती

सल्तनत कालखंडात अनेक विद्रोह आणि बाह्य आक्रमण झाले, जसे की Mongols.
अंतिम सल्तान Ibrahim Lodi यांचा First Battle of Panipat (1526 CE) मध्ये Baburने पराभव केला आणि Mughal Empireची सुरुवात झाली.

7. CTET साठी महत्त्व

CTET परीक्षेत या विषयाचा अभ्यास फार महत्त्वाचा कारण:(Delhi Sultanate)

1. मध्ययुगीन भारताचा इतिहास समजून घेणे
2. प्रशासन आणि धोरणांचा अभ्यास
3. सांस्कृतिक आणि सामाजिक बदल समजणे

प्रश्न नेहमी विचारतात: राजवंश, शासक, प्रशासन, संस्कृती आणि सल्तनत का संपली याबाबत.

MCQs – Delhi Sultanate (1206‑1526)

1. दिल्ली सल्तनतची स्थापना कोण ने केली?
   A) Iltutmish B) Qutb‑ud‑Din Aibak C) Alauddin Khalji D) Balban
   ➡ B) Qutb‑ud‑Din Aibak Scientia Tutorials
2. दिल्ली सल्तनत आरंभ झाली कोणत्या वर्षी?
   A) 1192 CE B) 1206 CE C) 1290 CE D) 1320 CE
   ➡ B) 1206 CE Scientia Tutorials
3. खालीलपैकी पहिले राजवंश कोणते?
   A) Khalji B) Tughlaq C) Mamluk (Slave) D) Lodi
   ➡ C) Mamluk (Slave Dynasty) Scientia Tutorials
4. “Iqta system” प्रशासनात कोणी लागू केले?
   A) Iltutmish B) Alauddin Khalji C) Balban D) Muhammad Tughlaq
   ➡ A) Iltutmish Scientia Tutorials
5. Market reforms & price control नियम कोणाने पुढे आणले?
   A) Balban B) Alauddin Khalji C) Ghiyasuddin Tughlaq D) Firuz Shah
   ➡ B) Alauddin Khalji Scientia Tutorials
6. दिल्ली सल्तनतचा एकमेव महिला शासक कोण होती?
   A) Razia Sultan B) Noor Jahan C) Mumtaz Mahal D) Jodha Bai
   ➡ A) Razia Sultan Scientia Tutorials
7. दिल्ली सल्तनत काल किती वर्षे चालली?
   A) 200 वर्षे B) 220 वर्षे C) 320 वर्षे D) 400 वर्षे
   ➡ C) 320 वर्षे (approx.) mcqprime.com
8. खालीलपैकी शासनभाषा (administrative language) कोणती?
   A) Hindi B) Sanskrit C) Persian D) Arabic
   ➡ C) Persian India Folks
9. दिल्ली सल्तनतचा सर्वात विस्तृत विस्तार कोणत्या सुल्तान काळात?
   A) Razia B) Alauddin Khalji C) Muhammad Tughlaq D) Firuz Shah
   ➡ C) Muhammad Tughlaq India Folks
10. Kharaj हा कोणत्या प्रकारचा कर आहे?
    A) Trade Tax B) Cultivation Tax C) Customs Duty D) Jizya
    ➡ B) Cultivation Tax India Folks
11. Mongol invasion (1306) मध्ये दिल्ली सल्तनतने विजय मिळवला; त्याचे नेतृत्व कोणाच्या सेनाद्वारे?
    A) Balban B) Malik Kafur C) Iltutmish D) Firoz Shah
    ➡ B) Malik Kafur Wikipedia
12. Sayyid Dynasty सुरू झाली ___ वर्षी.
    A) 1300 CE B) 1350 CE C) 1414 CE D) 1450 CE
    ➡ C) 1414 CE Wikipedia
13. Delhi Sultanate संपली कोणत्या लढाईनंतर?
    A) Panipat‑I B) Khanwa C) Tarain‑II D) Haldighati
    ➡ A) First Battle of Panipat (1526) mcqprime.com
14. Delhi Sultanate कालातले अंतिम वंश कोणता?
    A) Sayyid B) Khalji C) Lodi D) Gupta
    ➡ C) Lodi mcqprime.com
15. Boll was also known as which nickname?
    A) Lakhbaksh B) Badauni C) Khilji D) Tughluq
    ➡ A) Lakhbaksh (Qutb‑ud‑Din Aibak’s nickname) Cuppy Studies
16. The capital of slave dynasty under Aibak was at:
    A) Delhi B) Lahore C) Ajmer D) Multan
    ➡ B) Lahore Cuppy Studies
17. Who succeeded Qutb‑ud‑Din Aibak?
    A) Aram Shah B) Iltutmish C) Razia D) Balban
    ➡ A) Aram Shah Cuppy Studies
18. Which Sultan introduced Dagh & Huliya system?
    A) Aibak B) Alauddin Khalji C) Balban D) Muhammad Tughlaq
    ➡ B) Alauddin Khalji GK Series
19. Who built the Alai Darwaza?
    A) Alauddin Khalji B) Balban C) Muhammad Tughlaq D) Iltutmish
    ➡ A) Alauddin Khalji GK Series
20. The famous Qutb Minar project was completed by:
    A) Aibak B) Iltutmish C) Razia D) Balban
    ➡ B) Iltutmish (commenced by Aibak) Abrar Khangk
21. Who introduced market price control to check inflation?
    A) Balban B) Muhammad bin Tughlaq C) Alauddin Khalji D) Firoz Shah
    ➡ C) Alauddin Khalji Scientia Tutorials
22. Circle of Justice concept was associated with which period?
    A) Gupta B) Mughal C) Delhi Sultanate D) Maratha
    ➡ C) Delhi Sultanate India Folks
23. Who was the first ruler to get formal investiture from Caliph?
    A) Iltutmish B) Aibak C) Razia D) Balban
    ➡ A) Iltutmish (recognised officially by Caliph) Scientia Tutorials
24. The term “Mamluk” refers to:
    A) Slave Soldiers B) Nobles C) Merchants D) Peasants
    ➡ A) Slave Soldiers Cuppy Studies
25. Which Sultan started the Daulatabad campaign?
    A) Balban B) Muhammad bin Tughlaq C) Firuz Shah D) Bahlul Lodi
    ➡ B) Muhammad bin Tughlaq Infinity Learn
26. Which Sultan gave rigorous land revenue reforms?
    A) Razia B) Alauddin Khalji C) Balban D) Firuz Shah
    ➡ B) Alauddin Khalji Scientia Tutorials
27. The first Turkic dynasty in Delhi Sultanate was:
    A) Khalji B) Tughlaq C) Mamluk D) Lodi
    ➡ C) Mamluk Scientia Tutorials
28. The language used in administration was:
    A) Arabic B) Sanskrit C) Persian D) Hindi
    ➡ C) Persian India Folks
29. Which army repelled the Mongol invasion in 1306?
    A) Rajputs B) Sultanate forces under Malik Kafur C) Marathas D) Portuguese
    ➡ B) Sultanate forces Wikipedia
30. Which dynasty came after Tughlaq?
    A) Khalji B) Sayyid C) Lodi D) Gupta
    ➡ B) Sayyid Wikipedia
31. Who was the first woman Sultan of Delhi?
    A) Razia Sultan B) Noor Jahan C) Mumtaz D) Rani Durgavati
    ➡ A) Razia Sultan Scientia Tutorials
32. Which Sultan shifted capital to Daulatabad?
    A) Alauddin Khalji B) Muhammad Tughlaq C) Balban D) Firuz Shah
    ➡ B) Muhammad Tughlaq Infinity Learn
33. The Sultanate period ended with:
    A) First Battle of Panipat B) Battle of Khanwa C) Battle of Plassey D) Battle of Buxar
    ➡ A) First Battle of Panipat mcqprime.com
34. The Iqta system was primarily related to:
    A) Army assignment B) Land revenue assignment to nobles C) Trade rules D) Tax exemption
    ➡ B) Land revenue assignment Scientia Tutorials
35. Which ruler built forts and mosques widely across Sultanate?
    A) Balban B) Alauddin Khalji C) Firuz Shah Tughlaq D) Bahlul Lodi
    ➡ C) Firuz Shah Tughlaq (known for building works) Scientia Tutorials
36. The Silver Tanka was a currency introduced in:
    A) Gupta period B) Sultanate period C) Mughal Period D) Maratha period
    ➡ B) Sultanate period Scientia Tutorials
37. Which Sultan is known for strict capital punishment & discipline?
    A) Alauddin Khalji B) Balban C) Razia D) Firuz Shah
    ➡ B) Balban 🇺‍ (widely noted for strict rule) Scientia Tutorials
38. The Delhi Sultanate’s official religion was:
    A) Hinduism B) Buddhism C) Islam D) Sikhism
    ➡ C) Islam Scientia Tutorials
39. The Battle of Jhain (1291) was fought by:
    A) Balban B) Jalaluddin Khalji C) Razia D) Firuz Shah
    ➡ B) Jalaluddin Khalji Wikipedia
40. Who among these was not a Sultan of Delhi?
    A) Balban B) Razia C) Rana Sanga D) Bahlul Lodi
    ➡ C) Rana Sanga Scientia Tutorials
41. The Sayyid dynasty was succeeded by:
    A) Lodi B) Tughlaq C) Khalji D) Mamluk
    ➡ A) Lodi Wikipedia
42. The Sultanate capitals were mainly in:
    A) Agra B) Delhi C) Jaipur D) Ahmedabad
    ➡ B) Delhi mcqprime.com
43. Who faced rebellion from Mongols?
    A) Balban B) Alauddin Khalji C) Iltutmish D) Firuz Shah
    ➡ B) Alauddin Khalji (repelled invasions) Wikipedia
44. Which Sultan’s rule saw internal revolts & plague?
    A) Muhammad bin Tughlaq B) Balban C) Razia D) Qutb‑ud‑Din Aibak
    ➡ A) Muhammad bin Tughlaq (challenging reign) CHAPTERWISEMCQ
45. Which dynasty introduced Persian culture deeply?
    A) Mamluk B) Khalji C) Tughlaq D) All
    ➡ D) All Delhi Sultanate dynasties Scientia Tutorials
46. The Sultanate period influenced the creation of which language later?
    A) Urdu B) Marathi C) Bengali D) Tamil
    ➡ A) Urdu (cultural blend) Scientia Tutorials
47. The Circle of Justice concept emphasizes:
    A) Trade rules B) Balance between king & people C) War rules D) Taxation only
    ➡ B) Balance between king & people India Folks
48. Which Sultan was known for administrative reforms but failure in conquest?
    A) Balban B) Muhammad Tughlaq C) Razia D) Bahlul Lodi
    ➡ B) Muhammad Tughlaq CHAPTERWISEMCQ
49. The Daulatabad transfer of capital was reversed due to:
    A) Rebellion B) Logistics C) Disease D) Climate
    ➡ B) Logistics & practical problems (historical reason) Infinity Learn
50. The longest lasting Sultanate dynasty in Delhi was:
    A) Khalji B) Lodi C) Tughlaq D) Sayyid
    ➡ C) Tughlaq (1320‑1414, approx. longest period)

निष्कर्ष

दिल्लीचे सुलतान (Delhi Sultanate)भारताच्या इतिहासात 13व्या ते 16व्या शतकात एक महत्त्वाचा अध्याय आहेत. त्यांनी केंद्रीकृत प्रशासन, वास्तुकला, कला, भाषा आणि समाजावर खोल परिणाम केला. Persian आणि भारतीय संस्कृतीचे मिश्रण यामुळे भारतात एक समृद्ध सांस्कृतिक वारसा निर्माण झाला जो आजही अभ्यासात महत्त्वाचा आहे.