CTET 2026-Democracy(लोकशाही)-Civics

लोकशाही (Democracy)ही राज्यव्यवस्था आहे जिथे सत्ता लोकांकडे असते. हा लेख लोकशाहीचे अर्थ, प्रकार, वैशिष्ट्ये, महत्त्व, आव्हाने आणि भारतातील रचना यावर सोप्या पद्धतीने माहिती देतो. नागरिकांची भूमिका, मूलभूत हक्क आणि सहभाग यावर भर दिला आहे, CTET 2026 तयारीसाठी उपयुक्त.

परिचय

Democracy, or लोकशाही, is a system of government in which power ultimately lies with the people. In a democracy, citizens have the right to elect their representatives, participate in decision-making, and hold the government accountable.
लोकशाही ही अशी राज्यव्यवस्था आहे जिथे लोकांचा अधिकार सर्वोच्च मानला जातो. नागरिकांना त्यांच्या प्रतिनिधींना निवडण्याचा, निर्णय प्रक्रियेत सहभागी होण्याचा आणि सरकारला जबाबदार धरण्याचा हक्क असतो.

CTET Civics Notes – Child Development & Pedagogy

भारतातील निवडणूक आणि लोकशाही माहिती

Meaning and Definition – अर्थ आणि व्याख्या

लोकशाही ही ग्रीक भाषेतील शब्द “demos” (लोक) आणि “kratos” (सत्ता) यापासून आली आहे. याचा अर्थ थेट “लोकांची सत्ता” असा होतो.

Key Points – महत्त्वाचे मुद्दे:

• People participate in government (लोक सरकारमध्ये सहभागी होतात).
• Decisions are made through elected representatives (निर्णय निवडून आलेल्या प्रतिनिधींमार्फत घेतले जातात).
• Equality and justice are core principles (समानता आणि न्याय या मुख्य तत्त्वांवर आधारित).

लोकशाहीची वैशिष्ट्ये

Feature	English Explanation	Marathi Explanation
Popular Sovereignty	People are the ultimate source of power	सत्ता लोकांकडे असते
Free & Fair Elections	Citizens elect representatives freely	नागरिक त्यांच्या प्रतिनिधींना मोकळ्या आणि निष्पक्ष निवडणुकीतून निवडतात
Rule of Law	Laws apply equally to all	कायदा सर्वांवर समानरित्या लागू होतो
Fundamental Rights	Rights like freedom, equality, expression	मूलभूत हक्क जसे की स्वातंत्र्य, समानता, अभिव्यक्तीचे अधिकार
Accountability	Government is accountable to people	सरकार लोकांबद्दल उत्तरदायी असते
Political Pluralism	Multiple political parties	विविध राजकीय पक्ष असणे

लोकशाहीचे प्रकार

1. Direct Democracy (प्रत्यक्ष लोकशाही):
   • Citizens directly make decisions.
   • Example: Referendums (उदाहरण: रिफरेंडम्स).
2. Representative Democracy (प्रतिनिधि लोकशाही):
   • Citizens elect representatives to make decisions on their behalf.
   • Example: Indian Parliament (उदाहरण: भारतीय संसद).
3. Liberal Democracy (लिबरल लोकशाही):
   • Focuses on individual rights, rule of law, and freedom.
   • Example: USA, UK.
4. Social Democracy (सामाजिक लोकशाही):
   • Emphasizes social justice and welfare of citizens.
   • Example: Sweden, Norway.

लोकशाहीचे महत्त्व

• Ensures participation of people in governance (सरकार चालवण्यात लोकांचा सहभाग सुनिश्चित करते).
• Protects fundamental rights (मूलभूत हक्कांचे संरक्षण करते).
• Promotes equality and justice (समानता आणि न्यायाची जाहिरात करते).
• Encourages accountability (उत्तरदायित्वास प्रवृत्त करते).
• Reduces misuse of power (सत्तेचा गैरवापर कमी करते).

लोकशाही ही एक अशी राज्यव्यवस्था आहे जिथे जनता सर्वोच्च असते. यामुळे नागरिकांचे हक्क जपले जातात, निर्णय प्रक्रियेत सहभागी होण्याची संधी मिळते, आणि समाजात न्याय व समानता राखली जाते.

Democracy in India – भारतातील लोकशाही

India is the largest democracy in the world with over 1.4 billion citizens.
भारत हा जगातील सर्वात मोठा लोकशाही देश आहे ज्यामध्ये 1.4 अब्जाहून अधिक नागरिक आहेत.

Key Features of Indian Democracy:

1. Parliamentary System – लोकसभा आणि राज्यसभा.
2. Federal Structure – केंद्र आणि राज्यांची सत्ता विभाजित.
3. Secularism – धर्मनिरपेक्षता.
4. Independent Judiciary – न्यायपालिका स्वतंत्र.
5. Fundamental Rights & Duties – मूलभूत हक्क आणि कर्तव्ये.

Diagram Suggestion – भारतातील लोकशाही रचना:

• Top: President (राष्ट्रपती)
• Below: Parliament (संसद) → Lok Sabha (लोकसभा), Rajya Sabha (राज्यसभा)
• Judiciary (न्यायपालिका) → Supreme Court (सर्वोच्च न्यायालय)
• State Governments (राज्य सरकार)

Challenges to Democracy – लोकशाहीच्या समस्या

• Corruption (भ्रष्टाचार)
• Electoral malpractices (निवडणूक फसवणूक)
• Political instability (राजकीय अस्थिरता)
• Lack of awareness among citizens (नागरिकांमध्ये जागरूकतेचा अभाव)
• Media manipulation (माध्यमांचा गैरवापर)

लोकशाहीची मजबुती नागरिकांच्या सहभागावर अवलंबून असते. भ्रष्टाचार, फसवणूक, आणि असामाजिक वृत्तीमुळे लोकशाही कमजोर होऊ शकते.

Role of Citizens in Democracy – नागरिकांची भूमिका

• Voting in elections (निवडणुकीत मतदान).
• Obeying laws (कायदे पाळणे).
• Participating in civic activities (नागरिक उपक्रमांमध्ये सहभाग).
• Holding leaders accountable (नेत्यांना जबाबदार धरणे).
• Promoting equality and social justice (समानता आणि सामाजिक न्याय वाढवणे).

Advantages & Disadvantages of Democracy – फायदे व तोटे

Advantages – फायदे	Disadvantages – तोटे
Protects fundamental rights	Slow decision making
Promotes equality	Political conflicts
Encourages participation	Risk of populism
Ensures accountability	Corruption possible
Flexible & adaptable	Misuse of freedom possible

Democracy and Education – लोकशाही व शिक्षण

Education plays a vital role in strengthening democracy.
शिक्षण लोकशाहीला मजबुती देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

• Informed citizens (जागरूक नागरिक)
• Promotes critical thinking (विचारसरणी वाढवते)
• Encourages participation (सहभागास प्रवृत्त करते)

निष्कर्ष

Democracy is the foundation of a free society. It empowers citizens, safeguards rights, and ensures justice.
लोकशाही हे मुक्त समाजाचे पाया आहे. हे नागरिकांना सामर्थ्य देते, हक्कांचे संरक्षण करते, आणि न्यायाची हमी देते.