इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती परीक्षेत Directions, Sub-Directions आणि Map Reading महत्त्वाचे आहेत. हा लेख विद्यार्थ्यांसाठी सोपा मार्गदर्शक – दिशा, उपदिशा, नकाशा चिन्हे, उदाहरणे आणि सराव प्रश्नांसह.
प्रस्तावना
इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती परीक्षेत बुद्धिमत्ता (Intelligence Test) या भागात “Numerical Information” आणि “Directions & Map Reading” या प्रकारचे प्रश्न नियमित विचारले जातात. विद्यार्थ्यांना दिशा (Directions), उपदिशा (Sub-Directions) आणि नकाशा वाचन (Map Reading) समजणे अत्यंत आवश्यक आहे.
दिशा समजल्या तर आपण योग्य ठिकाणी पोहोचू शकतो. नकाशा वाचता आला तर प्रश्न सोडवणे खूप सोपे होते. या लेखात आपण दिशा, उपदिशा, कोन, नकाशा चिन्हे, उदाहरणे, शिष्यवृत्ती पद्धतीचे प्रश्न आणि सोडवण्याची पद्धत सविस्तर पाहणार आहोत.
Correct and Incorrect Spellings-इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती – शुद्ध–अशुद्ध शब्द
दिशा म्हणजे काय?
दिशा म्हणजे एखाद्या ठिकाणाची स्थिती दाखवणारा मार्ग.
मुख्य चार दिशा:
1️⃣ उत्तर (North)
2️⃣ दक्षिण (South)
3️⃣ पूर्व (East)
4️⃣ पश्चिम (West)
👉 सूर्य पूर्वेला उगवतो.
👉 सूर्य पश्चिमेला मावळतो.
हे लक्षात ठेवले तर दिशा ओळखणे सोपे जाते.
उपदिशा (Sub-Directions)
मुख्य दिशांच्या मधल्या दिशांना उपदिशा म्हणतात.
चार उपदिशा:
1️⃣ ईशान्य (North-East)
2️⃣ आग्नेय (South-East)
3️⃣ नैऋत्य (South-West)
4️⃣ वायव्य (North-West)
Prefixes and Suffixes– उपसर्गघटित व प्रत्ययघटित शब्द -इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती मार्गदर्शक
दिशा चक्र (Compass Rose)
दिशांचा आणि उपदिशांचा दररोज सराव करणे अपेक्षित आहे .
दिशा लक्षात ठेवण्याची सोपी युक्ती
🧠 Trick:
उ–पू–द–प
(उत्तर–पूर्व–दक्षिण–पश्चिम)
Clockwise लक्षात ठेवा.
Calendar–दिनदर्शिका -शिष्यवृत्ती परीक्षा इयत्ता ४ थी साठी सविस्तर लेख
कोन (Angle) आणि दिशा
पूर्ण वर्तुळ = 360°
| दिशा | कोन |
|---|---|
| उत्तर | 0° किंवा 360° |
| पूर्व | 90° |
| दक्षिण | 180° |
| पश्चिम | 270° |
उपदिशा = 45° अंतराने
नकाशा वाचन म्हणजे काय?
नकाशा म्हणजे एखाद्या ठिकाणाचे लहान प्रमाणात केलेले चित्रात्मक सादरीकरण.
नकाशात दाखवले जाते:
✔ रस्ते
✔ शाळा
✔ नदी
✔ उद्यान
✔ रुग्णालय
✔ दिशा चिन्ह
नकाशातील चिन्हे (Map Symbols)
| चिन्ह | अर्थ |
|---|---|
| ✚ | रुग्णालय |
| 📘 | शाळा |
| 🌳 | बाग |
| 🛕 | मंदिर |
| 🚉 | रेल्वे स्टेशन |
दिशा आधारित प्रश्न कसे येतात?
प्रकार १: चालण्यावर आधारित
उदा:
राहुल 5 मीटर उत्तर दिशेला चालला.
मग तो 3 मीटर पूर्वेला गेला.
तो सुरुवातीच्या ठिकाणापासून कोणत्या दिशेला आहे?
प्रकार २: नकाशा आधारित
नकाशात शाळा मंदिराच्या पूर्वेला आहे.
रुग्णालय शाळेच्या दक्षिणेला आहे.
प्रश्न: रुग्णालय मंदिराच्या कोणत्या दिशेला आहे?
उदाहरणे (सोडवून समजावलेली)
उदाहरण १:
अमोल 10 मीटर उत्तर दिशेला चालला.
मग 10 मीटर पूर्वेला गेला.
👉 तो आता कुठे आहे?
उत्तर: ईशान्य दिशेला.
उदाहरण २:
सोनाली 5 मीटर दक्षिणेला चालली.
मग 5 मीटर पश्चिमेला गेली.
उत्तर: नैऋत्य दिशेला.
शिष्यवृत्ती पद्धतीचे सराव प्रश्न
प्रश्न १:
राम पूर्वेला तोंड करून उभा आहे.
तो 90° उजवीकडे वळला.
तो आता कोणत्या दिशेला तोंड करून उभा आहे?
उत्तर: दक्षिण.
प्रश्न २:
सीमा उत्तर दिशेला 8 मीटर चालली.
मग पश्चिमेला 6 मीटर चालली.
ती सुरुवातीच्या ठिकाणापासून कोणत्या दिशेला आहे?
उत्तर: वायव्य.
नकाशा वाचन उदाहरण
समजा नकाशात:
- शाळा मध्यभागी आहे
- मंदिर शाळेच्या उत्तर दिशेला आहे
- बाग शाळेच्या पश्चिमेला आहे
- रुग्णालय बागेच्या दक्षिणेला आहे
प्रश्न: रुग्णालय शाळेच्या कोणत्या दिशेला आहे?
उत्तर: नैऋत्य.
दिशा ओळखण्याचे नियम
✔ उजवीकडे वळणे = Clockwise
✔ डावीकडे वळणे = Anti-clockwise
✔ 90° = एक दिशा बदल
✔ 180° = उलट दिशा
✔ 270° = तीन दिशा बदल
विद्यार्थ्यांनी काय लक्षात ठेवावे?
✔ दिशा चक्र रोज काढा.
✔ सूर्याच्या आधाराने दिशा ओळखा.
✔ सराव प्रश्न सोडवा.
✔ नकाशा रेखाटून पाहा.
✔ उजवी–डावी समजून घ्या.
वारंवार होणाऱ्या चुका
❌ उजवी–डावी गोंधळ
❌ 180° म्हणजे पूर्ण वळण समजणे.
❌ दिशा चक्र न काढता अंदाज लावणे.
❌ उपदिशा विसरणे.
सरावासाठी १० प्रश्न
१. 90° उजवीकडे वळल्यास दिशा बदल किती?
२. पश्चिमेच्या विरुद्ध दिशा कोणती?
३. दक्षिण आणि पूर्व यांच्यामधली दिशा?
४. उत्तर आणि पश्चिम यांच्यामधली दिशा?
५. 180° वळल्यास काय होते?
६. सूर्य कोठे उगवतो?
७. सूर्य कोठे मावळतो?
८. उत्तराच्या उजवीकडे कोणती दिशा?
९. दक्षिणाच्या डावीकडे कोणती दिशा?
१०. पूर्वेच्या विरुद्ध दिशा कोणती?
अभ्यासासाठी टिप्स
📌 रोज दिशा चक्र काढा.
📌 कागदावर बिंदू घेऊन हालचाल दाखवा.
📌 मागील प्रश्नपत्रिका सोडवा.
📌 10–15 मिनिटे दररोज सराव करा.
शिक्षकांसाठी उपक्रम
✔ मैदानात दिशा खेळ
✔ नकाशा तयार करणे.
✔ दिशा स्पर्धा
✔ कोन वापरून हालचाल दाखवणे.
पालकांसाठी सूचना
✔ मुलांना घराचा नकाशा काढायला सांगा.
✔ “किचनच्या उत्तर दिशेला काय आहे?” असे प्रश्न विचारा.
✔ प्रत्यक्ष उदाहरणे द्या.
👉 Practice writing correct directions using compass rose and cardinal points.
निष्कर्ष
दिशा आणि नकाशा वाचन हा शिष्यवृत्ती परीक्षेतील महत्त्वाचा घटक आहे. योग्य सराव केल्यास हा भाग खूप सोपा आणि गुण मिळवणारा ठरतो. दिशा चक्र, कोन आणि उपदिशा समजून घेतल्यास कोणताही प्रश्न सोडवता येतो.
Read More :
Adverbs : English Grammar-4th Scholarship(क्रियाविशेषण)
Noun: English Grammar-4th Scholarship
Creative Thinking for Std. 4 | इयत्ता ४ थी साठी सर्जनशील विचार क्षमता विकास
| Select Numerical Information – इयत्ता ४ थी इंग्रजी व्याकरण मार्गदर्शक | Numerical Information – इयत्ता ४ थी इंग्रजी व्याकरण मार्गदर्शक |
|---|