हा लेख स्मरणशक्ती व विस्मरण (Memory & Forgetting) या महत्त्वाच्या मानसशास्त्रीय संकल्पनेवर आधारित आहे. यामध्ये Marathi आणि English चा वापर करून स्मरणशक्तीची संकल्पना, प्रक्रिया (Encoding, Storage, Retrieval), स्मरणशक्तीचे प्रकार, विस्मरणाची कारणे व प्रकार सविस्तरपणे स्पष्ट करण्यात आले आहेत. तसेच शिक्षण प्रक्रियेत स्मरणशक्तीचे महत्त्व, विद्यार्थ्यांच्या स्मरणशक्तीवर परिणाम करणारे घटक आणि स्मरणशक्ती वाढविण्याचे प्रभावी उपाय यांचीही माहिती दिली आहे.
हा लेख CTET, TET, B.Ed., D.El.Ed. आणि शिक्षक भरती परीक्षा यांच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त असून, विद्यार्थी व शिक्षकांना अध्यापन-अधिगम प्रक्रियेत स्मरणशक्तीचा योग्य वापर कसा करावा याचे मार्गदर्शन करतो.
प्रस्तावना
मानवी जीवनात स्मरणशक्ती (Memory) ही अत्यंत महत्त्वाची मानसिक प्रक्रिया आहे. आपण जे शिकतो, अनुभवतो, पाहतो, ऐकतो ते सर्व साठवून ठेवण्याचे (storage) आणि गरजेनुसार पुन्हा आठवण्याचे (recall) कार्य स्मरणशक्ती करते.
शिक्षणाच्या प्रक्रियेत learning without memory is impossible असे म्हटले जाते. परंतु जितके स्मरण महत्त्वाचे आहे, तितकेच विस्मरण (Forgetting) ही देखील नैसर्गिक प्रक्रिया आहे.
IGNOU – Psychology Study Material
स्मरणशक्तीची संकल्पना (Concept of Memory)
Memory म्हणजे –
The ability of an individual to encode, store and retrieve information.
मराठीत सांगायचे झाल्यास,
माहिती ग्रहण करणे (Encoding), ती साठवून ठेवणे (Storage) आणि पुन्हा आठवणे (Retrieval) या तिन्ही प्रक्रियांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे स्मरणशक्ती.
स्मरणशक्तीच्या प्रक्रिया (Processes of Memory)
1️⃣ Encoding (ग्रहण)
विद्यार्थी जेव्हा नवीन माहिती शिकतो, तेव्हा ती मेंदूत encode होते.
उदा. – शिक्षकांनी सांगितलेला धडा लक्ष देऊन ऐकणे.
2️⃣ Storage (साठवण)
ग्रहण केलेली माहिती काही काळासाठी किंवा दीर्घकाळासाठी मेंदूत साठवली जाते.
3️⃣ Retrieval (पुनःस्मरण)
गरज पडल्यावर साठवलेली माहिती पुन्हा आठवणे म्हणजे retrieval.
उदा. – परीक्षेत उत्तर लिहिताना माहिती आठवणे.
स्मरणशक्तीचे प्रकार (Types of Memory)
1️⃣ Sensory Memory (इंद्रिय स्मृती)
- कालावधी : काही सेकंद
- डोळे, कान यांद्वारे मिळालेली माहिती
- Very short-lived memory
2️⃣ Short Term Memory (STM)
- कालावधी : 15–30 सेकंद
- मर्यादित क्षमता (7±2 items – Miller)
- उदा. – फोन नंबर तात्पुरता लक्षात ठेवणे
3️⃣ Long Term Memory (LTM)
- दीर्घकाळ टिकणारी स्मृती
- Almost unlimited capacity
Long Term Memory चे प्रकार:
- Declarative Memory – Facts, events
- Procedural Memory – Skills (cycling, writing)
स्मरणशक्तीवर परिणाम करणारे घटक
(Factors Affecting Memory)
- Attention (लक्ष) – जितके जास्त लक्ष, तितके चांगले स्मरण
- Interest (रस) – आवडीचा विषय लवकर लक्षात राहतो
- Repetition (पुनरावृत्ती)
- Meaningfulness (अर्थपूर्णता)
- Emotional State (भावनिक अवस्था)
- Health & Sleep (आरोग्य व झोप)
विस्मरणाची संकल्पना (Concept of Forgetting)
Forgetting म्हणजे –
Inability to retrieve information that was previously learned.
मराठीत,
पूर्वी शिकलेली किंवा साठवलेली माहिती योग्य वेळी आठवू न शकणे म्हणजे विस्मरण.
विस्मरण ही failure of recall आहे, not loss of learning.
विस्मरणाचे प्रकार (Types of Forgetting)
1️⃣ Natural Forgetting (नैसर्गिक विस्मरण)
कालांतराने माहिती विसरली जाते.
2️⃣ Temporary Forgetting (तात्पुरते विस्मरण)
योग्य सूचक (cue) मिळाल्यावर आठवते.
3️⃣ Permanent Forgetting (स्थायी विस्मरण)
माहिती पूर्णपणे नष्ट होते.
विस्मरणाची कारणे (Causes of Forgetting)
1️⃣ Lack of Practice (सरावाचा अभाव)
Use it or lose it principle.
2️⃣ Interference Theory
- Proactive Interference – जुने ज्ञान नवीन शिकण्यात अडथळा
- Retroactive Interference – नवीन ज्ञान जुने विसरायला लावते
3️⃣ Decay Theory
कालांतराने स्मृती कमजोर होते.
4️⃣ Emotional Factors
भीती, तणाव, anxiety यामुळे विस्मरण वाढते.
5️⃣ Poor Encoding
चुकीच्या पद्धतीने शिकलेली माहिती लवकर विसरली जाते.
स्मरणशक्ती वाढविण्याचे उपाय
(Ways to Improve Memory)
- Regular Revision (नियमित पुनरावृत्ती)
- Mnemonics Techniques
- Proper Sleep & Nutrition
- Understanding-based Learning
- Active Learning Methods
- Use of Teaching Aids
- Connecting new knowledge with previous knowledge
शिक्षणात स्मरणशक्तीचे महत्त्व
(Role of Memory in Education)
- Learning is directly dependent on memory
- Exams test retrieval ability
- Teachers must use memory-enhancing strategies
- Child-centered teaching improves retention
- स्मरणशक्ती चांगली असल्यास academic achievement वाढते
शिक्षकांची भूमिका (Role of Teacher)
- Interesting teaching methods वापरणे
- Audio-visual aids चा वापर
- Continuous assessment
- Stress-free classroom environment
- Encourage meaningful learning instead of rote learning
MCQs : Memory & Forgetting
1. स्मरणशक्तीची योग्य व्याख्या कोणती आहे?
A) केवळ माहिती साठवण्याची प्रक्रिया
B) माहिती encode, store आणि retrieve करण्याची क्षमता
C) विस्मरणाची प्रक्रिया
D) विचार करण्याची क्षमता
✅ उत्तर : B
2. स्मरणशक्तीची पहिली प्रक्रिया कोणती आहे?
A) Storage
B) Retrieval
C) Encoding
D) Recall
✅ उत्तर : C
3. Sensory Memory ची कालमर्यादा किती असते?
A) काही तास
B) काही दिवस
C) काही सेकंद
D) आयुष्यभर
✅ उत्तर : C
4. Short Term Memory ची क्षमता कोणत्या मानसशास्त्रज्ञाने मांडली?
A) Pavlov
B) Skinner
C) Miller
D) Thorndike
✅ उत्तर : C
5. फोन नंबर तात्पुरता लक्षात ठेवणे हे कोणत्या स्मरणशक्तीचे उदाहरण आहे?
A) Long Term Memory
B) Sensory Memory
C) Short Term Memory
D) Procedural Memory
✅ उत्तर : C
6. सायकल चालवण्याचे कौशल्य कोणत्या स्मृतीत साठवले जाते?
A) Declarative Memory
B) Sensory Memory
C) Procedural Memory
D) Short Term Memory
✅ उत्तर : C
7. विस्मरण म्हणजे काय?
A) नवीन शिकणे
B) शिकलेली माहिती कायम नष्ट होणे
C) पूर्वी शिकलेली माहिती आठवू न शकणे
D) विचार प्रक्रिया
✅ उत्तर : C
8. नवीन शिकलेले ज्ञान जुने ज्ञान विसरायला लावते, याला काय म्हणतात?
A) Proactive Interference
B) Retroactive Interference
C) Decay
D) Recall Failure
✅ उत्तर : B
9. “Use it or lose it” हे तत्त्व कोणत्या कारणाशी संबंधित आहे?
A) Encoding
B) Motivation
C) Lack of Practice
D) Attention
✅ उत्तर : C
10. स्मरणशक्ती वाढविण्यासाठी सर्वात प्रभावी उपाय कोणता?
A) पाठांतर
B) शिक्षा
C) नियमित पुनरावृत्ती
D) तणाव
✅ उत्तर : C
11. Decay theory नुसार विस्मरणाचे कारण काय आहे?
A) भीती
B) नवीन ज्ञान
C) कालांतराने स्मृती कमकुवत होणे
D) सराव
✅ उत्तर : C
12. शिक्षणात स्मरणशक्तीचे मुख्य महत्त्व काय आहे?
A) केवळ गुण मिळवणे
B) माहिती विसरणे
C) अधिगम टिकवून ठेवणे
D) शिक्षा देणे
✅ उत्तर : C
निष्कर्ष
स्मरणशक्ती व विस्मरण या दोन्ही प्रक्रिया मानवी मेंदूच्या नैसर्गिक क्रिया आहेत.
शिक्षणात effective learning = good memory + proper recall असे समीकरण आहे.
जर शिक्षकांनी योग्य अध्यापन पद्धती वापरल्या आणि विद्यार्थी नियमित सराव केला, तर विस्मरण कमी होऊन स्मरणशक्ती नक्कीच वाढू शकते.
“Learning becomes permanent when understanding meets repetition.”
फक्त सांगा 👍