गॅलिलिओ गॅलिलि (Galileo Galilei )हे इटलीतील महान वैज्ञानिक होते. निरीक्षण, प्रयोग आणि गणितावर आधारित वैज्ञानिक पद्धती त्यांनी विकसित केली. खगोलशास्त्र आणि भौतिकशास्त्रातील त्यांच्या शोधांमुळे आधुनिक विज्ञानाचा पाया घातला गेला. म्हणूनच त्यांना आधुनिक विज्ञानाचा जनक म्हटले जाते.
प्रस्तावना
मानवाच्या बौद्धिक इतिहासात काही व्यक्ती अशा होऊन जातात ज्या संपूर्ण विचारपद्धतीच बदलून टाकतात. अशाच थोर वैज्ञानिकांपैकी एक म्हणजे गॅलिलिओ गॅलिलि(Galileo Galilei ). त्यांना “आधुनिक विज्ञानाचा जनक” (Father of Modern Science) असे म्हटले जाते. कारण गॅलिलिओने विज्ञानाचा अभ्यास केवळ तर्क, परंपरा किंवा धर्मग्रंथांवर न करता निरीक्षण, प्रयोग आणि गणितीय पुराव्यांवर आधारित केला.
अशाच प्रकारचे आणखी लेख वाचण्यासाठी येथे click करा .
Galileo Galilei – Biography (Wikipedia)
गॅलिलिओचा जन्म व शिक्षण
गॅलिलिओ गॅलिलि (Galileo Galilei )यांचा जन्म १५ फेब्रुवारी १५६४ रोजी इटलीतील पिसा येथे झाला. सुरुवातीला त्यांनी वैद्यकीय शिक्षण घ्यावे अशी कुटुंबाची इच्छा होती, पण त्यांचे मन गणित आणि भौतिकशास्त्राकडे अधिक झुकलेले होते. त्यामुळे त्यांनी गणित, खगोलशास्त्र आणि भौतिकशास्त्राचा सखोल अभ्यास केला.
प्राचीन विचारांना दिलेले आव्हान
गॅलिलिओच्या आधीच्या काळात अरिस्टॉटलचे विचार अंतिम सत्य मानले जात.
उदा.
- जड वस्तू हलक्या वस्तूंपेक्षा जलद पडतात
- पृथ्वी स्थिर असून सर्व ग्रह तिच्याभोवती फिरतात
गॅलिलिओने हे विचार प्रत्यक्ष प्रयोगांद्वारे चुकीचे ठरवले.
“केवळ ग्रंथ सांगतात म्हणून सत्य मानू नका; प्रयोग करून पाहा”
हा गॅलिलिओचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन होता.
प्रयोग व निरीक्षणांची क्रांती
गॅलिलिओने (Galileo Galilei )पिसाच्या झुकलेल्या मनोऱ्यावरून वस्तू खाली टाकून प्रयोग केले.
त्यातून त्याने सिद्ध केले की –
✔️ सर्व वस्तू समान वेगाने खाली पडतात (हवाप्रतिरोध नसल्यास)
त्यामुळे विज्ञानात Scientific Method म्हणजेच
निरीक्षण → प्रयोग → निष्कर्ष
या पद्धतीला खऱ्या अर्थाने महत्त्व मिळाले.
सत्याचा शोध घेणाऱ्या वैज्ञानिकाची कथा
खूप वर्षांपूर्वी, इटलीतील पिसा नावाच्या शहरात एक जिज्ञासू मुलगा जन्माला आला. त्याचे नाव होते गॅलिलिओ गॅलिलि(Galileo Galilei ). इतर मुलं खेळण्यात रमायची, पण गॅलिलिओ मात्र आकाशात चमकणाऱ्या ताऱ्यांकडे, पडणाऱ्या वस्तूंकडे आणि हलणाऱ्या दिव्यांकडे कुतूहलाने पाहायचा.
🔍 प्रश्न विचारणारा मुलगा
एके दिवशी तो चर्चमध्ये बसला होता. तिथे लटकलेला दिवा हलत होता.
इतर लोक प्रार्थनेत गुंग होते, पण गॅलिलिओ (Galileo Galilei )दिव्याच्या हालचाली मोजत होता.
त्याच्या लक्षात आले — दिवा मोठा हलो किंवा लहान, वेळ मात्र जवळजवळ सारखीच लागते!
तेथेच त्याच्या मनात प्रश्न निर्माण झाला —
“निसर्गाचे नियम आपण मोजून, पाहून शोधू शकतो का?”
हा प्रश्न त्याच्या आयुष्याची दिशा ठरवणारा ठरला.
🏛️ पिसाचा मनोरा आणि सत्याचा प्रयोग
त्या काळी लोक मानत होते की जड वस्तू हलक्या वस्तूंपेक्षा लवकर खाली पडतात.
हे अरिस्टॉटलचे मत होते, आणि कोणी त्याला प्रश्न विचारत नव्हते.
पण गॅलिलिओ थांबला नाही.
एके दिवशी तो पिसाच्या झुकलेल्या मनोऱ्यावर गेला.
त्याच्या हातात दोन गोळे होते — एक जड, एक हलका.
सगळ्यांसमोर त्याने दोन्ही खाली सोडले…
आणि आश्चर्य!
दोन्ही जवळजवळ एकाच वेळी जमिनीवर आदळले.
लोक स्तब्ध झाले.
गॅलिलिओ शांतपणे म्हणाला —
“सत्य ग्रंथात नाही, ते प्रयोगात आहे.”
🔭 आकाशाकडे वळलेली नजर
गॅलिलिओला आकाशाचे वेड होते.
त्याने एक साधी दुर्बिण सुधारली आणि रात्री आकाशाकडे पाहू लागला.
त्याला जे दिसले ते धक्कादायक होते:
- चंद्र गुळगुळीत नाही, त्यावर खड्डे आहेत
- गुरू ग्रहाभोवती इतर ग्रह फिरतात
- शुक्र ग्रहाच्या कला बदलतात
तो स्वतःशीच पुटपुटला —
“मग पृथ्वीच सगळ्याच्या केंद्रस्थानी कशी असेल?”
☀️ सूर्याभोवती फिरणारी पृथ्वी
गॅलिलिओला(Galileo Galilei ) खात्री झाली —
पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते.
पण ही गोष्ट सांगणे धोकादायक होते.
चर्च म्हणत होते — पृथ्वी स्थिर आहे.
गॅलिलिओने तरीही सत्य मांडले.
परिणाम झाला — त्याच्यावर खटला चालवण्यात आला.
त्यांना घरात नजरकैदेत ठेवण्यात आले.
⛓️ कैदेतही न थांबलेले विचार
घरात बंद असतानाही गॅलिलिओचे मन मोकळे होते.
तो लिहीत राहिला, विचार करत राहिला.
म्हणतात, शिक्षा ऐकून घेताना तो हळूच पुटपुटला —
“Eppur si muove!”
(तरीही पृथ्वी फिरते!)
दुर्बिण आणि खगोलशास्त्रातील क्रांती
गॅलिलिओने(Galileo Galilei ) दुर्बिण शोधली नाही, पण तिला अधिक शक्तिशाली बनवले आणि ती आकाश निरीक्षणासाठी वापरणारा पहिला वैज्ञानिक ठरला.
त्याच्या निरीक्षणांमधून:
- चंद्रावर पर्वत व खड्डे आहेत
- गुरू ग्रहाला चार उपग्रह आहेत
- शुक्र ग्रहाच्या कला दिसतात
यामुळे हे स्पष्ट झाले की सर्व ग्रह पृथ्वीभोवती फिरत नाहीत.
सूर्यकेंद्री सिद्धांताला पाठिंबा
कोपरनिकसने मांडलेला सूर्यकेंद्री सिद्धांत (पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते)
गॅलिलिओने आपल्या निरीक्षणांद्वारे समर्थित केला.
हा सिद्धांत त्या काळातील चर्चच्या विरोधात होता.
परिणामी गॅलिलिओवर धर्मद्रोहाचा खटला चालवण्यात आला आणि त्यांना नजरकैदेत ठेवण्यात आले.
तरीही त्यांनी सत्य सोडले नाही.
भौतिकशास्त्रातील योगदान
गॅलिलिओने भौतिकशास्त्रात मोलाचे योगदान दिले:
- गतीचे नियम (Motion)
- जडत्वाची संकल्पना (Inertia)
- प्रक्षेपण गती (Projectile Motion)
याच संकल्पनांवर पुढे आयझॅक न्यूटनने आपले नियम मांडले.
विज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवले
त्या काळी वैज्ञानिक लिखाण लॅटिन भाषेत असायचे.
गॅलिलिओने मात्र इटालियन भाषेत लेखन केले.
➡️ त्यामुळे सामान्य लोकांनाही विज्ञान समजू लागले
➡️ विज्ञान केवळ विद्वानांपुरते मर्यादित राहिले नाही
गॅलिलिओला “विज्ञानाचा जनक” का म्हणतात?
गॅलिलिओने:
✔️ अंधश्रद्धांना आव्हान दिले
✔️ प्रयोग आणि निरीक्षणांना महत्त्व दिले
✔️ गणिती पुराव्यांचा वापर केला
✔️ सत्यासाठी विरोध सहन केला
म्हणूनच त्यांना आधुनिक विज्ञानाचा जनक म्हटले जाते.
गॅलिलिओ गॅलिलि यांचा मृत्यू
८ जानेवारी १६४२ रोजी इटलीतील फ्लॉरेन्सजवळील आर्केट्री येथे झाला. मृत्यूसमयी त्यांचे वय ७७ वर्षे होते. आयुष्याच्या शेवटच्या काळात ते पूर्णपणे आंधळे झाले होते आणि चर्चने दिलेल्या शिक्षेमुळे ते घरात नजरकैदेत होते. तरीसुद्धा त्यांनी विज्ञानावरील अभ्यास, लेखन आणि विचार मांडणे थांबवले नाही. त्यांच्या मृत्यूनंतर सुरुवातीला त्यांना अपेक्षित सन्मान मिळाला नाही, मात्र पुढील काळात त्यांच्या संशोधनाचे महत्त्व संपूर्ण जगाने मान्य केले. आज गॅलिलिओ गॅलिलि यांना आधुनिक विज्ञानाचा जनक म्हणून गौरवले जाते आणि त्यांचे विचार विज्ञानाच्या इतिहासात अमर झाले आहेत.
निष्कर्ष
गॅलिलिओ गॅलिलि हे केवळ एक वैज्ञानिक नव्हते, तर वैज्ञानिक विचारसरणीचे शिल्पकार होते.
आज जे आधुनिक विज्ञान आपल्याला दिसते, त्याचा पाया गॅलिलिओने घातला.
“सत्य कितीही कठीण असले, तरी त्याचा शोध घेणे हेच खरे विज्ञान”
हा संदेश देणारा गॅलिलिओ म्हणूनच विज्ञानाचा जनक ठरला.