सरकार(Government) ही अशी संस्था आहे जी देशाचा कारभार चालवते. कायदे बनवणे, त्यांची अंमलबजावणी करणे, नागरिकांना न्याय देणे आणि समाजकल्याणाची कामे करणे ही सरकारची मुख्य कार्ये आहेत. भारतात लोकशाही पद्धतीचे सरकार असून जनता निवडणुकांद्वारे आपले प्रतिनिधी निवडते. CTET-2026 साठी सरकारची रचना, प्रकार व कार्ये समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, कारण यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये नागरिकत्व, लोकशाही मूल्ये व जबाबदाऱ्या प्रभावीपणे समजावून सांगता येतात.
प्रस्तावना
सरकार म्हणजे समाजाचे सुव्यवस्थित संचालन करणारी एक महत्त्वाची संस्था. प्रत्येक देशात सरकार लोकांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी, कायदा-सुव्यवस्था राखण्यासाठी आणि विकासासाठी कार्य करते. CTET-2026 च्या अभ्यासक्रमात Government हा Civics चा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. विद्यार्थ्यांना सरकारची रचना, कार्ये, प्रकार आणि लोकशाहीतील भूमिका यांचे स्पष्ट आकलन होणे आवश्यक आहे.
Government is an institution through which a country is governed. It frames laws, implements policies, and ensures justice and welfare of the people.
CTET-2026 – Child Development & Pedagogy Notes
NCERT Civics Textbooks (Class 6–8)
Meaning of Government / सरकारची संकल्पना
सरकारम्हणजे अशी यंत्रणा जी देशाचे प्रशासन चालवते.
मराठीत सांगायचे तर – “राज्यकारभार चालवणारी व निर्णय घेणारी संस्था म्हणजे सरकार.”
A government:
- Makes laws
- Enforces laws
- Protects citizens’ rights
- Maintains law and order
सरकार नागरिकांच्या मूलभूत गरजा जसे शिक्षण, आरोग्य, सुरक्षा, रोजगार इ. पूर्ण करण्यासाठी काम करते.
Need for Government / सरकारची गरज
समाजात विविध लोक, विविध विचार आणि विविध गरजा असतात. अशा परिस्थितीत सरकारची गरज का भासते?
Government is needed because:
- To maintain law and order
- To resolve conflicts peacefully
- To ensure equality and justice
- To provide public services
मराठीत:
- कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी
- वाद सोडवण्यासाठी
- नागरिकांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी
- विकासकामे राबवण्यासाठी
सरकार नसल्यास समाजात अराजकता (anarchy) निर्माण होईल.
Types of Government / सरकारचे प्रकार
Government can be classified into different types based on power and authority.
1. Democracy (लोकशाही)
Democracy means rule of the people.
लोकशाहीत जनता निवडणुकांद्वारे आपले प्रतिनिधी निवडते.
Features:
- Free and fair elections
- Rule of law
- Fundamental rights
- Equality before law
भारत हा एक लोकशाही प्रजासत्ताक देश आहे.
2. Monarchy (राजेशाही)
Monarchy means rule by a king or queen.
Types:
- Absolute Monarchy – राजा सर्वशक्तिमान
- Constitutional Monarchy – राजाची सत्ता संविधानाने मर्यादित
उदा. – UK (Constitutional Monarchy)
3. Dictatorship (हुकूमशाही)
Dictatorship मध्ये सर्व सत्ता एका व्यक्तीकडे असते.
Characteristics:
- No freedom of speech
- No opposition
- Strict control
लोकशाहीच्या दृष्टीने हुकूमशाही अपायकारक मानली जाते.
Levels of Government in India / भारतातील सरकारची पातळी
India has a three-tier system of government.
1. Central Government (केंद्र सरकार)
- Whole country
- President, Prime Minister, Parliament
- Defence, Foreign Affairs, Currency
2. State Government (राज्य सरकार)
- State level
- Governor, Chief Minister, State Legislature
- Police, Health, Education
3. Local Government (स्थानिक स्वराज्य संस्था)
- Panchayati Raj & Municipalities
- Grassroot democracy
- Local development
स्थानिक सरकार लोकांच्या सर्वात जवळ असते.
Organs of Government / सरकारचे अवयव
Government has three main organs.
1. Legislature (कायदे मंडळ)
- Makes laws
- Parliament / Vidhan Sabha
2. Executive (कार्यपालिका)
- Implements laws
- President, PM, Ministers
3. Judiciary (न्यायपालिका)
- Interprets laws
- Supreme Court, High Court
Judiciary is independent and protects the Constitution.
Functions of Government / सरकारची कार्ये
Government performs various important functions:
- Law Making – कायदे बनवणे
- Law Enforcement – कायद्यांची अंमलबजावणी
- Justice – न्याय देणे
- Welfare – समाजकल्याण
- Economic Development – आर्थिक विकास
Education schemes, health programs, poverty alleviation are examples of welfare functions.
Role of Government in Democracy / लोकशाहीतील सरकारची भूमिका
In a democracy, government is accountable to the people.
लोकशाहीतील सरकार:
- जनतेच्या इच्छेनुसार काम करते
- Transparency राखते
- Human Rights चे संरक्षण करते
If government fails, people can change it through elections.
Government and Citizens / सरकार व नागरिक
Citizens have rights and duties.
Rights:
- Right to Equality
- Right to Freedom
- Right to Education
Duties:
- Follow Constitution
- Respect laws
- Participate in democracy
Active citizens make a strong democracy.
Relevance for CTET-2026 / CTET परीक्षेतील महत्त्व
CTET मध्ये सरकार या घटकावर:
- Conceptual questions
- Classroom application
- Democratic values
- Child-centric approach
CTET-2026 – Government MCQs (25 Questions)
- Which of the following is NOT a function of government?
A) Make laws
B) Maintain law and order
C) Promote social welfare
D) Operate private businesses
Answer: D - भारत लोकशाही देश आहे का?
A) हो
B) नाही
C) काही वेळा
D) फक्त राज्य स्तरावर
Answer: A - What is the highest law of the land in India?
A) Criminal Law
B) Constitution
C) Civil Law
D) Executive Orders
Answer: B - लोकशाहीत सरकार कशी तयार होते?
A) राजा नियुक्त करतो
B) निवडणुकीतून जनतेने निवडलेले प्रतिनिधी
C) न्यायालय ठरवते
D) मंत्र्यांनी ठरवले
Answer: B - Which is NOT a type of government?
A) Democracy
B) Monarchy
C) Dictatorship
D) Corporation
Answer: D - केंद्र सरकारचे प्रमुख कोण आहे?
A) राज्यपाल
B) राष्ट्रपती
C) मुख्य मंत्री
D) न्यायाधीश
Answer: B - State Government मुख्य कार्यकर्ता कोण आहे?
A) मुख्यमंत्री
B) राष्ट्रपती
C) न्यायाधीश
D) नगराध्यक्ष
Answer: A - Local Government मध्ये खालील पैकी कोण समाविष्ट आहे?
A) पंचायत
B) संसद
C) राज्य विधानसभे
D) सर्वोच्च न्यायालय
Answer: A - Which organ of government makes laws?
A) Executive
B) Judiciary
C) Legislature
D) Election Commission
Answer: C - न्यायपालिका कोणती कामे करते?
A) कायदे बनवते
B) कायदे अंमलात आणते
C) कायदे समजावून सांगते व न्याय देते
D) निवडणुका आयोजित करते
Answer: C - Executive consists of:
A) Judges only
B) President, PM, Ministers
C) Parliament only
D) Governors only
Answer: B - Right to Education हा कोणता अधिकार आहे?
A) Fundamental Right
B) Directive Principle
C) Legal Duty
D) None
Answer: A - लोकशाहीमध्ये नागरिकांची मुख्य जबाबदारी कोणती आहे?
A) निवडणुकीत भाग घेणे
B) कायद्याचे उल्लंघन करणे
C) सरकारी निर्णयांवर प्रश्न न विचारणे
D) निवडणूक टाळणे
Answer: A - Absolute Monarchy म्हणजे काय?
A) राजाला सर्व सत्ता आहे
B) जनता शासन करते
C) न्यायालय सत्ता राखते
D) केंद्रीय सरकार सत्ता राखते
Answer: A - Constitutional Monarchy मध्ये काय होते?
A) राजा सर्वशक्तिमान असतो
B) राजाची सत्ता संविधानाने मर्यादित असते
C) न्यायालय नाही
D) जनता काहीही करु शकत नाही
Answer: B - Which of the following is NOT a citizen duty?
A) Follow Constitution
B) Respect laws
C) Vote in elections
D) Ignore laws
Answer: D - Government provides the following EXCEPT:
A) Public welfare
B) Education
C) Police protection
D) Personal business profits
Answer: D - What is the role of citizens in democracy?
A) Obey laws only
B) Participate in governance and vote
C) Ignore government policies
D) None
Answer: B - न्यायपालिकेचे प्रमुख कार्य काय आहे?
A) कायदे बनवणे
B) कायदे लागू करणे
C) कायदे समजावणे आणि न्याय देणे
D) निवडणुका घेणे
Answer: C - Central Government च्या खालील पैकी कोणते क्षेत्र येते?
A) Police
B) Defence
C) Local roads
D) Municipal health
Answer: B - State Government चे काम कोणते?
A) Foreign policy
B) Health and Education
C) Currency printing
D) Defence
Answer: B - Local Government ची मुख्य जबाबदारी काय आहे?
A) International relations
B) Local development and welfare
C) Defence
D) Parliament laws
Answer: B - Which of these ensures law and order?
A) Judiciary
B) Executive
C) Legislature
D) Election Commission
Answer: B - Equality before law हा कोणत्या अधिकाराचा भाग आहे?
A) Fundamental Rights
B) Duties
C) Directive Principles
D) None
Answer: A - Why is government necessary?
A) To maintain anarchy
B) To provide stability, law, welfare
C) To ignore citizen needs
D) To control only army
Answer: B
निष्कर्ष
सरकार म्हणजे समाजाचे सुव्यवस्थित संचालन करणारी संस्था आहे. ती कायदे बनवते, अंमलबजावणी करते, न्याय देण्यास मदत करते आणि समाजकल्याणासाठी काम करते. भारतासारख्या लोकशाही देशात सरकार जनतेच्या प्रतिनिधींमुळे चालवली जाते आणि लोकांसमोर जवाबदार असते. शिक्षण क्षेत्रात शिक्षकांसाठी सरकारच्या रचना, प्रकार व कार्यांची सखोल समज आवश्यक आहे कारण यामुळे ते विद्यार्थ्यांना लोकशाही मूल्ये, नागरिकत्वाचे अधिकार आणि जबाबदाऱ्या प्रभावीपणे समजावून सांगू शकतात.