Dr. Homi J. Bhabha हे भारताच्या अणुशक्तीच्या विकासामागील सर्वात महत्त्वाचे शिल्पकार म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या बुद्धिमत्ता, दूरदृष्टी आणि वैज्ञानिक नेतृत्वामुळे भारताने जगात स्वतंत्र अणुशक्ती राष्ट्र म्हणून आपली ओळख निर्माण केली. त्यांच्या जीवनातील संघर्ष, संशोधनकार्य, संस्थानिर्मिती आणि देशासाठीच्या समर्पणाची प्रेरणादायी माहिती या लेखात दिली आहे.
प्रस्तावना
Dr. Homi J. Bhabha भारताच्या अणुशक्ती संशोधनाचा प्रवास इतका सहज नव्हता — त्यासाठी एक दूरदृष्टीने विचार करणाऱ्या व्यक्तीची गरज होती. अशाच व्यक्तिमत्त्वाची प्रतिकृती म्हणजे होमी जे. भाभा. ३० ऑक्टोबर १९०९ रोजी मुंबईमध्ये जन्मलेल्या भाभांनी आपल्या आयुष्यात केवळ वैज्ञानिक संशोधन नव्हे, तर एक संपूर्ण राष्ट्रीय विज्ञान-धोरण रेखाटले. त्यांच्या बालपणापासूनच कला व संगीत प्रति रुची निर्माण झाली होती; त्यांचे वातावरणही तसेच वैविध्यपूर्ण व समृद्ध होते. Wikipedia+2Famous Scientists+2
शिक्षण इंग्लंडमध्ये झाले, तीव्र जिज्ञासा व आत्मविश्वासाने त्यांनी अभियांत्रिकीचे अध्ययन सुरू केले; पण त्यांना लवकरच भौतिकशास्त्राच्या गहनतेने आकर्षित केले. त्यांनी आत्मपरीक्षण केले की “इंजिनीअरिंग माझं काम नाही — Physics हे माझं क्षेत्र आहे.” असा संदेश त्यांनी आपल्या वडिलांकडे लिहिलेल्या पत्रात दिला होता. Encyclopedia Britannica+1
ही वळणवेळ त्यांच्या पुढील कार्यासाठी निर्णायक ठरली.
सशस्त्र युद्ध आणि देशातील सामाजिक-आर्थिक पार्श्वभूमी यांच्या मध्ये भारताला वैज्ञानिक संशोधनासाठी अपरिहार्य अडचणींचा सामना करावा लागला. श्री भाभांनी त्या स्थितीत स्वतःच्या चिंतनाने, प्रयत्नांनी व सामाजिक दृष्टींनी एक दिशा ठरवली. त्यांनी केवळ प्रयोगशाळा उभारण्याचा काम न करता, त्यातून देशात विज्ञान-संशोधन संस्कृती पसरवण्याचा ध्यास घेतला. १९४५ मध्ये त्यांनी Tata Institute of Fundamental Research चे भूमिपूजन केले; हा निर्णय फक्त एका संस्थेचा नव्हे, तर भारताच्या विज्ञान-स्वावलंबनाचा आरंभ होता. Dr. Homi J. Bhabhaनी राष्ट्रीय अणुशक्ती धोरणाची रूपरेषाही तयार करण्यास सुरुवात केली — तीन-स्तरीय अणुशक्ती कार्यक्रम हा त्यांचा दूरदर्शी आराखडा होते, ज्यातून युरॅनियम-थोरियम योजनेचा पाया पायवाटीवर आला.तसेच त्यांनी जगात “शांतिपूर्ण अणुशक्तीचा वापर” हे संदेश भारतातून दिले आणि देशाच्या विज्ञान-दूरदृष्टीला आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेत उभे केले.
या प्रस्तावनेमध्ये आपण पुढील पाच प्रमुख टप्प्यांवर प्रकाश टाकणार आहे — प्रारंभिक जीवन व शिक्षण; संशोधन व शास्त्रीय योगदान; संस्थात्मक बांधणी; राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय भूमिका; आणि त्यांच्या वैयक्तिक जीवनाचा व वारशाचा आढावा. प्रत्येक टप्प्याचं विश्लेषण आपल्याला त्यांच्या जिज्ञासा, नवोन्मेष आणि राष्ट्रसेवेचा संगम कसा घडला हे समजावून देईल. आज त्यांच्या नावावर अनेक संस्था व कार्यक्रम कार्यरत आहेत; परंतु त्यांचा दृढ संकल्प, प्रतिभा व राष्ट्रप्रेम आपल्याला नेहमी प्रेरित करत राहतील.
अशाच प्रकारच्या आणखी व्यक्तीमत्वाबद्दल माहितीसाठी येथे click करा .
प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण
Dr. Homi J. Bhabha यांचा जन्म ३० ऑक्टोबर १९०९ रोजी मुंबई येथे झाला. त्यांचे वडील जे.एच. भाभा हे प्रख्यात वकील होते. शिक्षणाची मजबूत पायाभरणी व घरातील समृद्ध सांस्कृतिक वातावरणामुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात कला, संगीत आणि विज्ञान या सर्वांची उत्तम सांगड दिसून येते. त्यांच्या उच्च शिक्षणासाठी त्यांना इंग्लंडमधील केम्ब्रिज विद्यापीठात पाठविण्यात आले. सुरुवातीस त्यांनी अभियांत्रिकीची पदवी घेण्याचा निर्णय घेतला; मात्र क्वांटम भौतिकीतील वाढती आवड आणि जिज्ञासेमुळे त्यांनी पूर्णवेळ संशोधन क्षेत्राकडे मोर्चा वळवला. त्यांचे संशोधन विद्युतभौतिकी, कॉस्मिक किरणे आणि उच्च-ऊर्जा कणांच्या परस्पर क्रियाशीलता या विषयांवर केंद्रित होते. त्यांच्या या शैक्षणिक प्रवासाने भविष्यातील अणुशक्ती संशोधनाचा भक्कम पाया घातला. भारतात परतण्यापूर्वीच त्यांनी जागतिक भौतिकशास्त्रात ओळख निर्माण केली. देशासाठी काहीतरी करण्याचा संकल्प त्यांच्या मनात प्रबळ होता आणि हीच भावना त्यांना पुढे भारतातील अणुसंशोधनाचा जनक म्हणून प्रतिष्ठा मिळवून देणारी ठरली.
संशोधन व शास्त्रीय योगदान
Dr. Homi J. Bhabha यांनी विशेषतः इलेक्ट्रॉन-पॉझिट्रॉन इंटरॅक्शनवर (Bhabha Scattering) आणि कॉस्मिक किरणांच्या शावर सिद्धांतावर (Bhabha-Heitler theory) संशोधन केले. त्यांनी उच्च-ऊर्जा कण भौतिकशास्त्र व कॉस्मिक किरणे यांच्यातील संबंधांवर महत्त्वपूर्ण प्रकाश टाकला. त्यांच्या लेखनांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली व “Bhabha scattering” हे पद त्यांच्या नावासोबत जोडले गेले. हे संशोधन भारतात भौतिकशास्त्राच्या क्षेत्राला जागतिक स्तरावर उभे करणारं ठरलं. यामुळे केवळ एक वैज्ञानिक नव्हे, तर विज्ञानाचं भविष्य घडवणारा विचारवंत म्हणून ते समजले गेले.
संस्थात्मक बांधकाम व देशातील कार्य
भारताच्या वैज्ञानिक पायाभरणीत Dr. Homi J. Bhabha यांचा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे संस्थांची स्थापना. टाटा उद्योगसमूहाच्या साहाय्याने त्यांनी 1945 मध्ये TIFR (Tata Institute of Fundamental Research) ची स्थापना केली. आजही ही संस्था भारतातील उच्च दर्जाच्या संशोधनाचे सर्वोच्च केंद्र मानली जाते. स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने Atomic Energy Commission स्थापन केली आणि भाभा हे तिचे पहिले अध्यक्ष झाले. त्यांनी देशात अणुउर्जा, संशोधन, उपकरणनिर्मिती, इंधन विकास आणि वैज्ञानिक मनुष्यबळ यांचे एकत्रित धोरण उभारले. संशोधन स्वदेशी असावे, जगावर अवलंबून न राहता भारताने स्वतःची तंत्रज्ञानशक्ती उभी करावी — हा त्यांचा दृढ संदेश होता.
राष्ट्रीय धोरण व आंतरराष्ट्रीय संवाद
Dr. Homi J. Bhabha यांनी भारताच्या अणुशक्ती विकासासाठी प्रसिध्द त्रिस्तरीय कार्यक्रम आखला — युरेनियम-आधारित रिऍक्टर, प्लुटोनियम निर्मिती आणि थोरियमवर आधारित भविष्यकालीन ऊर्जा. भारताकडे प्रचंड थोरियम साठे असल्याने त्यांनी त्याचा वापर करून ऊर्जा स्वावलंबन साधण्याची दूरदृष्टी ठेवली. त्यांनी भारताला शांततामय अणुउर्जेचा पुरस्कर्ता म्हणून जागतिक व्यासपीठावर ओळख मिळवून दिली. संयुक्त राष्ट्रांच्या 1955 च्या अणुशक्ती परिषदेत त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले व अणुउर्जेचा उपयोग विकासासाठी व्हावा यावर भर दिला. त्यांच्या नेतृत्वामुळे भारत अणुउर्जेच्या क्षेत्रात विकसित राष्ट्रांच्या बरोबर उभा राहिला.
विविध विज्ञान-तंत्रज्ञान प्रकल्पांची सुरुवात
Dr. Homi J. Bhabha यांनी केवळ अणुशक्तीच नव्हे, तर विविध विज्ञान-तंत्रज्ञान क्षेत्रांमध्ये भारताला पुढे न्यायचे काम सुरू केले. त्यांनी Tata Institute of Fundamental Research (TIFR) च्या माध्यमातून रेडिओ खगोलशास्त्र, इलेक्ट्रॉनिक्स, संगणक विज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांना पण गती दिली. उदाहरणार्थ, त्यांनी TIFR च्या परिसरात कला आणि वैज्ञानिक संगम या संकल्पनेला प्रोत्साहन दिले आणि विज्ञानाचे वातावरण निर्माण केले. Encyclopedia Britannica+2Famous Scientists+2
या उपक्रमांनी “देशातच संशोधन होऊ शकते” हा भाव जागृत केला आणि भारताने परकीय संशोधनावर अवलंबित्व कमी करण्यास सुरुवात केली.
पुरस्कार, सन्मान व आंतरराष्ट्रीय भूमिका
Dr. Homi J. Bhabha हे आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक मंडळांमध्येही आदरणीय व्यक्ती झाले. त्यांना Royal Society चे सदस्यत्व मिळाले, तसेच त्यांना विविध देशांमध्ये मानद पदवी व पुरस्कार देण्यात आले. Encyclopedia Britannica+1
त्यांनी १९५५ मध्ये International Atomic Energy Agency (IAEA) च्या शांत उपयोजनांच्या परिषदेला अध्यक्षत्व केले. Nuclear Museum+1
यामुळे भारताच्या वैज्ञानिक क्षितिजाचा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वाढ झाला.
या पुरस्कार-सन्मान व आंतरराष्ट्रीय सहभागामुळे त्यांचा प्रभाव फक्त राष्ट्रीय पातळीवर मर्यादित राहिला नसून जागतिक स्वरूपाचा झाला.
घटना: “पत्र मोहीम – तात्काळ प्रस्ताव”
१९४४ साली, Dr. Homi J. Bhabha यांनी आपल्या रहदारीच्या काळात एका अत्यंत महत्वाच्या प्रस्तावासाठी पुढाकार घेतला. त्यांनी Tata Trust (टाटा ट्रस्ट) ला एक पत्र लिहिले ज्यात त्यांनी भारतात आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या शारीरिक शास्त्र (physics) अभ्याससंस्था स्थापण्यासाठी निधी मागितला होता. sgs.princeton.edu
हे पत्र फक्त आर्थिक मदतीची विनंती नव्हे, तर त्यामागे भाभा यांच्या दूरदृष्टीचा द्योतक होते — ते म्हणतात की “जर भारत विज्ञान-शोधनात मागे पडू नये, तर त्वरित पायऱ्या उचलाव्यात” हा त्यांचा संदेश होता. Nuclear Museum+1
या घटनेचे महत्त्व खालीलप्रमाणे आहे:
- त्या काळात भारतात मूलभूत विज्ञान-संशोधनासाठी संसाधन कमी होते. भाभा यांनी एक त्वरित आणि धाडसी पाऊल उचलले.
- त्यांनी केवळ शैक्षणिक लाभ विचारलेला नाही, तर राष्ट्रप्रगतीत विज्ञानाचा स्थान महत्त्वाचा ठरावा हे सांगितले.
- हा प्रस्ताव त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची झलक देतो — जिज्ञासू मन, धैर्य, पुढे पाहण्याची क्षमता.
या घटनेमुळे पुढे त्यांनी १९४५ मध्ये Tata Institute of Fundamental Research (TIFR) ची स्थापना केली आणि भारताच्या मूलभूत विज्ञान संशोधनाची दिशा बदलली होती.
वैयक्तिक जीवन, निधन आणि वारसा
२४ जानेवारी १९६६ रोजी Dr. Homi J. Bhabha जिनिव्हा परिषदेस जात असताना Air India च्या विमानाचा अपघात झाला आणि त्यात त्यांचे दुःखद निधन झाले. त्यांच्या जाण्याने भारताच्या विज्ञानविश्वात मोठी पोकळी निर्माण झाली; तरीही त्यांनी घातलेल्या पायावर भारताने पुढे मार्गक्रमण केले. TIFR, BARC, Atomic Energy Commission — या संस्था आजही त्यांच्या दूरदृष्टीची साक्ष देत आहेत. भाभा यांचे व्यक्तिमत्त्व सर्वांगीण होते — कला, चित्रकला, संगीत यांची त्यांना आवड होती. शिस्त, नवोन्मेषी विचार आणि राष्ट्रहितासाठीचे समर्पण या गुणांमुळे ते फक्त वैज्ञानिक नव्हे, तर राष्ट्रनिर्माते ठरले. आज भारतातील अणुशक्ती संशोधनाची प्रत्येक पायरी त्यांच्या नावे जोडली जाते.
निष्कर्ष
Dr. Homi J. Bhabha हे भारताला विज्ञानाच्या बळावर प्रगतीच्या मार्गावर नेणारे द्रष्टे वैज्ञानिक होते. त्यांचे संशोधन आणि राष्ट्रहितासाठीचे योगदान भारताला दीर्घकालीन ऊर्जा-स्वावलंबन देण्यासाठी आजही महत्त्वाचे आहे. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील कलेची नजाकत आणि विज्ञानाची बुद्धिनिष्ठता यांचा अद्भुत संगम प्रत्येक पिढीला प्रेरित करणारा आहे. म्हणूनच त्यांना योग्यच मान मिळतो — “भारताच्या अणुशक्तीचे जनक” म्हणून.