CTET-2026 परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा असलेला Human Resources (मानवी संसाधने) हा विषय या लेखात सविस्तरपणे समजावून सांगितला आहे. या लेखामध्ये Human Resources meaning, Population Distribution, Population Density, Population Growth, Quality of Population, Role of Education & Health आणि Human Resource Development हे सर्व High Priority Topics सोप्या मराठी भाषेत व इंग्रजी संज्ञांसह स्पष्ट केले आहेत. CTET Social Science (Geography) साठी उपयुक्त उदाहरणे, संकल्पनात्मक स्पष्टीकरण व परीक्षाभिमुख मांडणी या लेखात करण्यात आली आहे. शिक्षक पात्रता परीक्षा (CTET) 2026 साठी तयारी करणाऱ्या उमेदवारांसाठी हा लेख अत्यंत उपयुक्त आहे.
प्रस्तावना
कोणत्याही देशाच्या प्रगतीचे खरे मोजमाप त्या देशातील लोकसंख्या किती आहे यावर नसून, ती लोकसंख्या किती शिक्षित, कुशल, निरोगी आणि उत्पादक आहे यावर अवलंबून असते. नैसर्गिक संसाधने जरी महत्त्वाची असली, तरी त्यांचा योग्य वापर करण्यासाठी मानवी संसाधने (Human Resources) आवश्यक असतात. म्हणूनच आजच्या आधुनिक जगात “People are the real wealth of a nation” असे म्हटले जाते.
CTET परीक्षेच्या दृष्टीने Human Resources हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा असून त्यावरून थेट व अप्रत्यक्ष प्रश्न विचारले जातात.
NCERT च्या अधिकृत पुस्तकातील Human Resources धडा येथे वाचा
1️⃣ Human Resources – Meaning
(मानवी संसाधने : अर्थ)
Human Resources म्हणजे देशातील असे लोक जे आपले
- ज्ञान (Knowledge)
- कौशल्य (Skills)
- अनुभव (Experience)
- शारीरिक व मानसिक क्षमता
यांच्या साहाय्याने आर्थिक, सामाजिक व राष्ट्रीय विकासात योगदान देतात.
सोप्या शब्दांत :
जेव्हा लोकसंख्या उत्पादक (productive) बनते, तेव्हा ती लोकसंख्या Human Resource ठरते.
📌 Population becomes Human Resource when it contributes to development.
उदाहरण :
- शिक्षक ज्ञान देतात
- डॉक्टर आरोग्य सुधारतात
- शेतकरी अन्ननिर्मिती करतात
- अभियंते पायाभूत सुविधा उभारतात
हे सर्व देशाच्या विकासासाठी काम करतात, म्हणून ते मानवी संसाधने आहेत.
2️⃣ Population Distribution
(लोकसंख्येचे वितरण)
Population Distribution म्हणजे एखाद्या देशात किंवा प्रदेशात लोकसंख्या कुठे, किती आणि कशी पसरलेली आहे याचा अभ्यास.
लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक :
- भौगोलिक घटक (Geographical factors)
- सुपीक जमीन
- पाण्याची उपलब्धता
- अनुकूल हवामान
- आर्थिक घटक (Economic factors)
- उद्योगधंदे
- रोजगार संधी
- वाहतूक सुविधा
- सामाजिक घटक (Social factors)
- शिक्षण
- आरोग्य
- शहरीकरण
भारतातील उदाहरण :
- दाट लोकसंख्या :
- गंगेचे मैदान
- महाराष्ट्रातील शहरी भाग
- विरळ लोकसंख्या :
- थार वाळवंट
- हिमालयीन प्रदेश
📌 People prefer plains, not mountains.
3️⃣ Population Density
(लोकसंख्या घनता)
Population Density म्हणजे प्रति चौरस किलोमीटर क्षेत्रात राहणाऱ्या लोकांची संख्या.
सूत्र :
Population Density = Total Population ÷ Total Area
उदाहरण :
- बिहार – जास्त लोकसंख्या घनता
- अरुणाचल प्रदेश – कमी लोकसंख्या घनता
📌 जास्त लोकसंख्या घनता म्हणजे जास्त विकास असे नाही.
कधी कधी त्यामुळे संसाधनांवर ताण येतो.
4️⃣ Population Growth
(लोकसंख्या वाढ)
Population Growth म्हणजे विशिष्ट कालावधीत लोकसंख्येत होणारी वाढ.
लोकसंख्या वाढीची कारणे :
- जन्मदर जास्त असणे
- मृत्युदर कमी होणे
- वैद्यकीय सुविधा वाढणे
- कुटुंब नियोजनाचा अभाव
लोकसंख्या वाढीचे परिणाम :
सकारात्मक :
- मोठा कामगार वर्ग
- बाजारपेठ मोठी
नकारात्मक :
- बेरोजगारी
- दारिद्र्य
- शिक्षण व आरोग्यावर ताण
📌 Unplanned population growth becomes a problem.
5️⃣ Quality of Population
(लोकसंख्येची गुणवत्ता)
लोकसंख्येची गुणवत्ता म्हणजे लोक किती शिक्षित, कुशल, निरोगी आणि जागरूक आहेत हे.
Quality ठरवणारे घटक :
- साक्षरता दर (Literacy rate)
- आयुर्मान (Life expectancy)
- आरोग्य सुविधा
- कौशल्य विकास
📌 Quality is more important than Quantity.
उदाहरण :
- जपान : कमी लोकसंख्या पण उच्च गुणवत्ता
- भारत : मोठी लोकसंख्या → गुणवत्ता सुधारण्याची गरज
6️⃣ Role of Education
(शिक्षणाची भूमिका)
शिक्षण हे Human Resource Development चे मुख्य साधन आहे.
शिक्षणाचे महत्त्व :
- ज्ञान आणि कौशल्य वाढते
- रोजगारक्षम नागरिक तयार होतात
- वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण होतो
- सामाजिक जाणीव वाढते
📌 Education converts population into human capital.
CTET परीक्षेत शिक्षणाच्या भूमिकेवर थेट प्रश्न विचारले जातात.
7️⃣ Role of Health
(आरोग्याची भूमिका)
आरोग्य हे मानवी संसाधनांचे दुसरे महत्त्वाचे अंग आहे.
आरोग्याचे फायदे :
- कार्यक्षमता वाढते
- कामाचे तास वाढतात
- मृत्युदर कमी होतो
- राष्ट्रीय उत्पादन वाढते
📌 A healthy worker is a productive worker.
8️⃣ Human Resource Development (HRD)
(मानवी संसाधन विकास)
Human Resource Development म्हणजे लोकसंख्येला
➡️ शिक्षण, प्रशिक्षण आणि आरोग्याच्या माध्यमातून सक्षम बनवणे.
HRD चे उद्दिष्ट :
- कुशल मनुष्यबळ तयार करणे
- रोजगार वाढवणे
- राष्ट्रीय विकास साधणे
HRD साठी उपाय :
- सर्वांसाठी शिक्षण
- कौशल्य विकास कार्यक्रम
- आरोग्य सुविधा
- डिजिटल शिक्षण
भारतातील HRD योजना :
- Sarva Shiksha Abhiyan
- Skill India Mission
- Ayushman Bharat
- Digital India
9️⃣ Human Resources and National Development
(मानवी संसाधने व राष्ट्रीय विकास)
देशाची प्रगती खालील गोष्टींवर अवलंबून असते :
- कुशल लोकसंख्या
- उच्च शिक्षण
- चांगले आरोग्य
- सकारात्मक दृष्टिकोन
📌 Natural resources without human resources are useless.
CTET – Human Resources-50 PYQs (MCQs)
1️⃣ Human Resources म्हणजे काय?
A) नैसर्गिक संसाधने
B) लोकसंख्या
C) कुशल व उत्पादक लोक
D) खनिज संपत्ती
✅ Answer: C
2️⃣ “People are the real wealth of a nation” हे विधान कोणत्या संकल्पनेशी संबंधित आहे?
A) Population Density
B) Human Resources
C) Natural Resources
D) Migration
✅ Answer: B
3️⃣ Population कधी Human Resource बनते?
A) संख्या जास्त असते तेव्हा
B) शिक्षित व कुशल असते तेव्हा
C) ग्रामीण भागात राहते तेव्हा
D) गरीब असते तेव्हा
✅ Answer: B
4️⃣ Population Distribution म्हणजे—
A) लोकसंख्या वाढ
B) लोकसंख्या घट
C) लोकसंख्या कशी पसरलेली आहे
D) जन्मदर
✅ Answer: C
5️⃣ भारतात सर्वाधिक लोकसंख्या कोणत्या भागात आहे?
A) हिमालय
B) थार वाळवंट
C) गंगेचे मैदान
D) पठारी प्रदेश
✅ Answer: C
6️⃣ विरळ लोकसंख्या कुठे आढळते?
A) नदीखोरे
B) किनारी प्रदेश
C) वाळवंटी प्रदेश
D) शहरी भाग
✅ Answer: C
7️⃣ Population Density म्हणजे—
A) एकूण लोकसंख्या
B) जन्मदर
C) मृत्युदर
D) प्रति चौ.किमी लोकसंख्या
✅ Answer: D
8️⃣ Population Density चे सूत्र कोणते?
A) Area ÷ Population
B) Population ÷ Area
C) Birth ÷ Death
D) Growth ÷ Area
✅ Answer: B
9️⃣ भारतातील कमी लोकसंख्या घनता असलेले राज्य कोणते?
A) बिहार
B) उत्तर प्रदेश
C) अरुणाचल प्रदेश
D) पश्चिम बंगाल
✅ Answer: C
1️⃣0️⃣ Population Growth म्हणजे—
A) लोकसंख्या वितरण
B) लोकसंख्येची गुणवत्ता
C) लोकसंख्येत वाढ
D) स्थलांतर
✅ Answer: C
1️⃣1️⃣ लोकसंख्या वाढीचे मुख्य कारण कोणते?
A) मृत्युदर वाढ
B) जन्मदर घट
C) वैद्यकीय सुविधा
D) स्थलांतर
✅ Answer: C
1️⃣2️⃣ लोकसंख्या वाढीचा नकारात्मक परिणाम कोणता?
A) कामगार वाढ
B) बाजारपेठ वाढ
C) बेरोजगारी
D) उत्पादन वाढ
✅ Answer: C
1️⃣3️⃣ Quality of Population म्हणजे—
A) लोकसंख्या संख्या
B) लोकसंख्या घनता
C) लोकसंख्येची क्षमता
D) लोकसंख्येचा विस्तार
✅ Answer: C
1️⃣4️⃣ लोकसंख्येची गुणवत्ता ठरवणारा घटक कोणता नाही?
A) शिक्षण
B) आरोग्य
C) कौशल्य
D) भूभाग
✅ Answer: D
1️⃣5️⃣ “Quality is more important than Quantity” हे विधान कशाशी संबंधित आहे?
A) Population Growth
B) Population Density
C) Quality of Population
D) Migration
✅ Answer: C
1️⃣6️⃣ जपान हे उदाहरण कशासाठी दिले जाते?
A) जास्त लोकसंख्या
B) कमी गुणवत्ता
C) उच्च गुणवत्ता लोकसंख्या
D) स्थलांतर
✅ Answer: C
1️⃣7️⃣ Human Resource Development मध्ये कोणते घटक महत्त्वाचे आहेत?
A) शिक्षण व आरोग्य
B) जमीन व पाणी
C) खनिज व जंगल
D) हवामान
✅ Answer: A
1️⃣8️⃣ Education चा मुख्य परिणाम काय?
A) मृत्युदर वाढ
B) कौशल्य विकास
C) बेरोजगारी वाढ
D) दारिद्र्य वाढ
✅ Answer: B
1️⃣9️⃣ “Education converts population into human capital” म्हणजे—
A) शिक्षण लोकसंख्या वाढवते
B) शिक्षण लोकसंख्या कमी करते
C) शिक्षण लोकांना उत्पादक बनवते
D) शिक्षण स्थलांतर वाढवते
✅ Answer: C
2️⃣0️⃣ आरोग्य चांगले असल्यास—
A) कार्यक्षमता कमी होते
B) मृत्युदर वाढतो
C) उत्पादन वाढते
D) बेरोजगारी वाढते
✅ Answer: C
2️⃣1️⃣ A healthy person is—
A) Lazy
B) Productive
C) Unskilled
D) Dependent
✅ Answer: B
2️⃣2️⃣ Human Resource Development म्हणजे—
A) लोकसंख्या वाढवणे
B) लोकसंख्या स्थलांतर
C) लोकसंख्या सक्षम बनवणे
D) लोकसंख्या विभागणी
✅ Answer: C
2️⃣3️⃣ HRD चे मुख्य उद्दिष्ट कोणते?
A) बेरोजगारी वाढ
B) कुशल मनुष्यबळ
C) लोकसंख्या घट
D) मृत्युदर वाढ
✅ Answer: B
2️⃣4️⃣ खालीलपैकी HRD योजना कोणती?
A) Green Revolution
B) Skill India
C) Blue Revolution
D) White Revolution
✅ Answer: B
2️⃣5️⃣ Ayushman Bharat योजना कशाशी संबंधित आहे?
A) शिक्षण
B) आरोग्य
C) उद्योग
D) कृषी
✅ Answer: B
2️⃣6️⃣ Sarva Shiksha Abhiyan कशासाठी आहे?
A) आरोग्य
B) शिक्षण
C) उद्योग
D) रोजगार
✅ Answer: B
2️⃣7️⃣ Natural resources without human resources are—
A) Useful
B) Expensive
C) Useless
D) Limited
✅ Answer: C
2️⃣8️⃣ लोकसंख्या घनता जास्त असल्यास—
A) नेहमीच विकास होतो
B) संसाधनांवर ताण येतो
C) मृत्युदर कमी होतो
D) स्थलांतर थांबते
✅ Answer: B
2️⃣9️⃣ कुशल लोकसंख्या म्हणजे—
A) Unproductive
B) Dependent
C) Human Resource
D) Natural Resource
✅ Answer: C
3️⃣0️⃣ भारतात HRD महत्त्वाचे का आहे?
A) लोकसंख्या कमी आहे
B) लोकसंख्या जास्त आहे
C) संसाधने कमी आहेत
D) हवामान चांगले आहे
✅ Answer: B
3️⃣1️⃣ Education + Health = ?
A) Population Growth
B) Human Resource Development
C) Migration
D) Population Density
✅ Answer: B
3️⃣2️⃣ लोकसंख्या वाढ नियंत्रित करण्यासाठी कोणते आवश्यक?
A) उद्योग
B) कुटुंब नियोजन
C) स्थलांतर
D) घनता
✅ Answer: B
3️⃣3️⃣ Working age population म्हणजे—
A) 0–6 वर्षे
B) 7–14 वर्षे
C) 15–59 वर्षे
D) 60+ वर्षे
✅ Answer: C
3️⃣4️⃣ बेरोजगारी वाढण्याचे कारण—
A) कमी लोकसंख्या
B) नियंत्रित वाढ
C) अनियंत्रित लोकसंख्या वाढ
D) उच्च शिक्षण
✅ Answer: C
3️⃣5️⃣ कुशल कामगार म्हणजे—
A) Human Resource
B) Natural Resource
C) Capital Resource
D) None
✅ Answer: A
3️⃣6️⃣ Literacy rate म्हणजे—
A) जन्मदर
B) मृत्युदर
C) साक्षरतेचे प्रमाण
D) लोकसंख्या घनता
✅ Answer: C
3️⃣7️⃣ जीवनमान (Standard of living) सुधारण्यासाठी—
A) शिक्षण
B) आरोग्य
C) रोजगार
D) वरील सर्व
✅ Answer: D
3️⃣8️⃣ Human Resources हा विषय कोणत्या शाखेशी संबंधित आहे?
A) इतिहास
B) भूगोल
C) राज्यशास्त्र
D) अर्थशास्त्र
✅ Answer: B
3️⃣9️⃣ CTET मध्ये Human Resources हा विषय कुठे येतो?
A) History
B) Civics
C) Geography
D) Pedagogy
✅ Answer: C
4️⃣0️⃣ Population becomes liability when—
A) educated
B) skilled
C) uneducated
D) healthy
✅ Answer: C
4️⃣1️⃣ Skilled population leads to—
A) poverty
B) development
C) illiteracy
D) dependency
✅ Answer: B
4️⃣2️⃣ Human capital म्हणजे—
A) मशीन
B) पैसा
C) शिक्षित लोक
D) जमीन
✅ Answer: C
4️⃣3️⃣ Digital India योजना कशासाठी?
A) शिक्षण व तंत्रज्ञान
B) आरोग्य
C) कृषी
D) खाणकाम
✅ Answer: A
4️⃣4️⃣ HRD चा पाया कोणता?
A) उद्योग
B) शिक्षण
C) स्थलांतर
D) हवामान
✅ Answer: B
4️⃣5️⃣ लोकसंख्या वाढीमुळे कोणती समस्या वाढते?
A) रोजगार
B) उत्पादन
C) दारिद्र्य
D) कौशल्य
✅ Answer: C
4️⃣6️⃣ Health improves—
A) efficiency
B) illiteracy
C) mortality
D) poverty
✅ Answer: A
4️⃣7️⃣ मानव संसाधने म्हणजे—
A) Active population
B) Passive population
C) Dependent population
D) Old population
✅ Answer: A
4️⃣8️⃣ Human Resources Development leads to—
A) national growth
B) population decline
C) migration
D) inflation
✅ Answer: A
4️⃣9️⃣ Quality population results in—
A) burden
B) liability
C) asset
D) problem
✅ Answer: C
5️⃣0️⃣ CTET परीक्षेत Human Resources वर प्रश्न—
A) फार क्वचित
B) कधीच नाही
C) वारंवार
D) ऐच्छिक
✅ Answer: C
निष्कर्ष
मानवी संसाधने ही कोणत्याही देशाची खरी ताकद आहे. लोकसंख्या जर शिक्षित, निरोगी व कुशल असेल तरच देश प्रगती करू शकतो. त्यामुळे Education आणि Health या दोन घटकांवर भर देणे अत्यंत आवश्यक आहे.
CTET परीक्षेसाठी Human Resources हा विषय समजून घेतल्यास Geography व Pedagogy दोन्ही घटक मजबूत होतात.
👉 “Invest in people, and the nation will prosper.”