Intelligence म्हणजे काय? Spearman, Thurstone, Gardner चे सिद्धांत, IQ संकल्पना, बुद्धिमत्तेचे प्रकार व चाचण्या यावर आधारित CTET 2026 साठी संपूर्ण मार्गदर्शक लेख.
प्रस्तावना
प्रत्येक व्यक्ती वेगळी असते, तिची विचारशक्ती, समज, समस्या सोडवण्याची पद्धत, शिकण्याची गतीही वेगळी असते. या सर्व क्षमतांचा एकत्रित परिणाम म्हणजेच बुद्धिमत्ता . शिक्षणशास्त्र, मानसशास्त्र तसेच CTET, TET, MPSC, UPSC अशा स्पर्धा परीक्षांमध्ये बुद्धिमत्तेचा विषय फार महत्त्वाचा मानला जातो.
या लेखात आपण बुद्धिमत्तेची संकल्पना, प्रमुख सिद्धांत, IQ, बुद्धिमत्तेचे प्रकार व बुद्धिमत्ता चाचण्या यांचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत.
Child Development & Pedagogy – संपूर्ण मार्गदर्शक
NCERT Psychology Intelligence Topic
🧠 बुद्धिमत्तेची संकल्पना (Concept of Intelligence)
✅ Definition in Simple Words
बुद्धिमत्ता म्हणजे – विचार करण्याची, समजून घेण्याची, शिकण्याची, समस्या सोडवण्याची व योग्य निर्णय घेण्याची मानसिक क्षमता.
🧑🏫 काही महत्त्वाच्या व्याख्या:
- Wechsler: Intelligence is the capacity to act purposefully, think rationally, and deal effectively with the environment.
- Binet: बुद्धिमत्ता म्हणजे योग्य परिस्थितीत योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता.
👉 थोडक्यात, बुद्धिमत्ता ही जन्मजात असली तरी ती शिक्षण, अनुभव आणि वातावरणामुळे विकसित होत जाते.
📘 बुद्धिमत्तेचे प्रमुख सिद्धांत
1️⃣ स्पीअरमनचा सिद्धांत (Spearman’s Two-Factor Theory)
✅ मुख्य संकल्पना:
स्पीअरमनने बुद्धिमत्तेचे दोन घटक (Two Factors) सांगितले:
- G-factor (General Intelligence) – सर्व प्रकारच्या कामांसाठी आवश्यक असलेली सामान्य बुद्धिमत्ता
- S-factor (Specific Intelligence) – विशिष्ट कार्यासाठी लागणारी विशेष बुद्धिमत्ता
✅ उदाहरण:
- गणित शिकण्यासाठी G-factor आवश्यक
- पण गणितात प्रावीण्य मिळवण्यासाठी S-factor आवश्यक
✅ CTET Point: प्रत्येक कामासाठी सामान्य + विशिष्ट बुद्धिमत्ता लागते.
2️⃣ थर्स्टनचा सिद्धांत (Thurstone’s Group Factor Theory)
थर्स्टन यांनी बुद्धिमत्ता एका घटकावर आधारित नसून 7 प्रमुख मानसिक क्षमता (Primary Mental Abilities) असतात असे सांगितले:
- Verbal Ability – भाषिक क्षमता
- Numerical Ability – संख्यात्मक क्षमता
- Spatial Ability – अवकाशीय कल्पनाशक्ती
- Memory – स्मरणशक्ती
- Reasoning – तर्कशक्ती
- Word Fluency – शब्दप्रवाह
- Perceptual Speed – जलद निरीक्षणशक्ती
✅ महत्त्व: प्रत्येक व्यक्ती या क्षमतांमध्ये वेगळी असते.
3️⃣ गार्डनरचा बहुविध बुद्धिमत्ता सिद्धांत (Gardner’s Multiple Intelligence Theory)
Howard Gardner यांनी सांगितले की बुद्धिमत्ता ही एकच नसून 8 प्रकारांची असते:
- Linguistic – भाषिक
- Logical-Mathematical – तर्क-गणिती
- Musical – संगीतिक
- Bodily-Kinesthetic – शारीरिक
- Spatial – अवकाशीय
- Interpersonal – सामाजिक
- Intrapersonal – आत्मजाणिव
- Naturalistic – निसर्गविषयक
✅ शिक्षकांनी प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या बुद्धिमत्तेच्या प्रकारानुसार अध्यापन करणे आवश्यक आहे.
📊 IQ म्हणजे काय? (Intelligence Quotient)
IQ = (Mental Age / Chronological Age) × 100
✅ IQ चे वर्गीकरण:
| IQ Range | Level |
|---|---|
| 140+ | Genius |
| 120–139 | Very Superior |
| 90–109 | Average |
| 70–89 | Below Average |
| Below 70 | Mentally Retarded |
✅ IQ चाचणी Binet व Wechsler यांनी प्रसिद्ध केली.
🧠 बुद्धिमत्तेचे प्रकार (Types of Intelligence)
- Abstract Intelligence – संकल्पनात्मक विचार
- Concrete Intelligence – प्रत्यक्ष वस्तूंशी संबंधित
- Social Intelligence – सामाजिक व्यवहार कौशल्य
- Emotional Intelligence (EI) – भावना समजून घेण्याची क्षमता
✅ सध्या Emotional बुद्धिमत्ता वर शिक्षणात खूप भर दिला जातो.
📝 बुद्धिमत्तेच्या चाचण्या
✅ प्रमुख IQ Tests:
- Binet-Kamat Test – भारतात वापरली जाते
- Wechsler Intelligence Scale
- Raven’s Progressive Matrices
- Stanford–Binet Test
✅ उपयोग:
- विद्यार्थ्यांची क्षमता ओळखणे
- विशेष गरजा असलेली मुले ओळखणे
- करिअर मार्गदर्शन
- स्पर्धा परीक्षांसाठी निवड प्रक्रिया
CTET 2026 साठी अत्यंत महत्त्वाचे मुद्दे
- Spearman → G factor + S factor
- Thurstone → 7 Primary Mental Abilities
- Gardner → 8 Multiple Intelligences
- IQ Formula → MA/CA × 100
- Intelligence Tests → Binet, Wechsler, Raven
बुद्धिमत्ता – MCQs | CTET 2026 Practice Set
1) बुद्धिमत्ता म्हणजे काय?
A) शारीरिक ताकद
B) भावना व्यक्त करणे
C) समस्या सोडवण्याची मानसिक क्षमता
D) स्मरणशक्ती
✅ उत्तर: C
2) “G-Factor” ही संकल्पना कोणी मांडली?
A) गार्डनर
B) थर्स्टन
C) स्पीअरमन
D) बिने
✅ उत्तर: C
3) स्पीअरमनच्या सिद्धांतात किती घटक आहेत?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 7
✅ उत्तर: B
4) थर्स्टन यांच्या मते बुद्धिमत्ता कशावर आधारित आहे?
A) एक सामान्य घटक
B) दोन विशिष्ट घटक
C) सात प्रमुख मानसिक क्षमता
D) आठ बुद्धिमत्ता प्रकार
✅ उत्तर: C
5) खालीलपैकी थर्स्टनच्या क्षमतांमध्ये कोणती समाविष्ट नाही?
A) स्मरणशक्ती
B) संगीतिक क्षमता
C) अवकाशीय क्षमता
D) तर्कशक्ती
✅ उत्तर: B
6) बहुविध बुद्धिमत्ता सिद्धांत कोणी मांडला?
A) बिने
B) थर्स्टन
C) वेक्सलर
D) गार्डनर
✅ उत्तर: D
7) गार्डनरने बुद्धिमत्तेचे किती प्रकार सांगितले?
A) 5
B) 7
C) 8
D) 9
✅ उत्तर: C
8) संगीतात प्रावीण्य कोणत्या बुद्धिमत्तेशी संबंधित आहे?
A) Linguistic
B) Musical
C) Logical
D) Social
✅ उत्तर: B
9) IQ चे सूत्र कोणते?
A) CA ÷ MA × 100
B) MA ÷ CA × 100
C) MA × CA
D) CA – MA
✅ उत्तर: B
10) IQ 140 पेक्षा अधिक असेल तर त्या व्यक्तीला काय म्हणतात?
A) Average
B) Below Average
C) Genius
D) Retarded
✅ उत्तर: C
11) भारतात सर्वाधिक वापरली जाणारी IQ चाचणी कोणती?
A) Stanford Binet
B) Raven Test
C) Binet-Kamat Test
D) Wechsler Test
✅ उत्तर: C
12) सामाजिक व्यवहार कौशल्याशी कोणती बुद्धिमत्ता संबंधित आहे?
A) Emotional
B) Social
C) Abstract
D) Concrete
✅ उत्तर: B
13) भावना समजून घेण्याची क्षमता म्हणजे —
A) Social Intelligence
B) Emotional Intelligence
C) Logical Intelligence
D) Spatial Intelligence
✅ उत्तर: B
14) खालीलपैकी Emotional Intelligence चे घटक कोणते?
A) आत्मजाणीव, आत्मनियंत्रण
B) स्मरणशक्ती
C) गणितीय क्षमता
D) लेखन क्षमता
✅ उत्तर: A
15) Stanford–Binet चाचणी कोणासाठी वापरली जाते?
A) बुद्धिमत्ता मापन
B) व्यक्तिमत्त्व मापन
C) स्मरणशक्ती परीक्षण
D) रुची परीक्षण
✅ उत्तर: A
16) Concrete Intelligence म्हणजे —
A) संकल्पनात्मक विचार
B) प्रत्यक्ष वस्तूंशी संबंधित बुद्धिमत्ता
C) भावनिक बुद्धिमत्ता
D) सामाजिक बुद्धिमत्ता
✅ उत्तर: B
17) Abstract Intelligence कशाशी संबंधित आहे?
A) वस्तू
B) भावना
C) संकल्पना
D) वर्तन
✅ उत्तर: C
18) खालीलपैकी कोणती बुद्धिमत्ता गार्डनरमध्ये नाही?
A) Intrapersonal
B) Naturalistic
C) Spiritual
D) Interpersonal
✅ उत्तर: C
19) वेक्सलर चाचणी कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
A) बुद्धिमत्ता मापन
B) व्यक्तिमत्त्व मापन
C) स्मरणशक्ती
D) भावनिक तपासणी
✅ उत्तर: A
20) बुद्धिमत्ता प्रभावित करणारा घटक कोणता?
A) अनुवंशिकता
B) वातावरण
C) शिक्षण
D) वरील सर्व
✅ उत्तर: D
21) Perceptual Speed कोणत्या सिद्धांतात येते?
A) Gardner
B) Spearman
C) Thurstone
D) Wechsler
✅ उत्तर: C
22) Logical-Mathematical Intelligence कोणासाठी उपयुक्त?
A) कवी
B) वैज्ञानिक
C) गायक
D) खेळाडू
✅ उत्तर: B
23) बुद्धिमत्ता चाचणीचा उपयोग खालीलपैकी कशासाठी होतो?
A) करिअर मार्गदर्शन
B) विशेष गरजा ओळखणे
C) शैक्षणिक क्षमता मोजणे
D) वरील सर्व
✅ उत्तर: D
24) IQ 70 पेक्षा कमी असेल तर त्याला काय म्हणतात?
A) Genius
B) Average
C) Mentally Retarded
D) Superior
✅ उत्तर: C
25) शिक्षकांसाठी गार्डनरचा सिद्धांत महत्त्वाचा का आहे?
A) सर्व विद्यार्थ्यांना समान शिकवण्यासाठी
B) प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या बुद्धिमत्तेनुसार अध्यापनासाठी
C) फक्त परीक्षेसाठी
D) फक्त संशोधनासाठी
✅ उत्तर: B
निष्कर्ष
बुद्धिमत्ता ही केवळ गुण मिळवण्यापुरती मर्यादित नसून जीवनात यशस्वी होण्यासाठी आवश्यक असलेली मानसिक शक्ती आहे. प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारची बुद्धिमत्ता असते. शिक्षकांनी व पालकांनी ही बुद्धिमत्ता ओळखून विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास साधणे आवश्यक आहे.
CTET 2026 साठी हा विषय अत्यंत स्कोअरिंग असून 2–3 प्रश्न नक्की विचारले जातात.