भारताचे दुसरे पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री (Lal Bahadur Shastri)यांचे निधन ११ जानेवारी १९६६ रोजी सोव्हिएत संघातील (आताचे उझबेकिस्तान) ताश्कंद येथे झाले. अधिकृतरीत्या त्यांच्या मृत्यूचे कारण हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) असे सांगण्यात आले. मात्र, अनेक विसंगती, कागदपत्रांचा अभाव आणि साक्षीदारांची विधाने यामुळे त्यांच्या मृत्यूभोवती संशयाचं वलय आजतागायत कायम आहे.
प्रस्तावना
भारतीय स्वातंत्र्योत्तर राजकारणात लाल बहादूर शास्त्री(Lal Bahadur Shastri) हे प्रामाणिकपणा, साधेपणा आणि राष्ट्रनिष्ठेचे प्रतीक मानले जातात. “जय जवान, जय किसान” हा मंत्र देऊन देशाच्या संरक्षण व अन्नसुरक्षेला त्यांनी नवी दिशा दिली. मात्र, अशा कर्तृत्ववान आणि देशप्रिय पंतप्रधानांचे ११ जानेवारी १९६६ रोजी ताश्कंद येथे अचानक झालेले निधन आजही भारतीय इतिहासातील एक गूढ आणि वादग्रस्त प्रकरण ठरले आहे. अधिकृतरीत्या हे निधन हृदयविकाराच्या झटक्यामुळे झाल्याचे सांगितले जाते, पण पोस्टमॉर्टेमचा अभाव, कागदपत्रांची गुप्तता आणि कुटुंबीयांनी व्यक्त केलेल्या शंका यांमुळे या घटनेभोवती संशयाचे वलय निर्माण झाले आहे. त्यामुळे “लाल बहादूर शास्त्री यांच्या निधनामागे केवळ नैसर्गिक कारणे होती, की त्यामागे काही अज्ञात शक्तींचा कट दडलेला होता?” हा प्रश्न आजही अनुत्तरित राहिला आहे.
अशाच प्रकारचे व्यक्तिविशेष जाणून घेण्यासाठी येथे click करा .
लाल बहादूर शास्त्री – अधिकृत जीवनचरित्र
ताश्कंद करार आणि निधन
१९६५ च्या भारत–पाकिस्तान युद्धानंतर सोव्हिएत संघाच्या मध्यस्थीने १० जानेवारी १९६६ रोजी ताश्कंद करार झाला. या करारावर भारताकडून पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री(Lal Bahadur Shastri) आणि पाकिस्तान कडून राष्ट्राध्यक्ष अयुब खान यांनी स्वाक्षऱ्या केल्या.
कराराच्या अवघ्या काही तासांतच, म्हणजे ११ जानेवारी १९६६ रोजी पहाटे, शास्त्रीजींचे ताश्कंदमधील त्यांच्या निवासस्थानी निधन झाले.
अधिकृत कारण : हृदयविकाराचा झटका
भारत सरकार आणि सोव्हिएत अधिकाऱ्यांनी शास्त्रीजींच्या मृत्यूचे कारण हृदयविकाराचा तीव्र झटका असल्याचे सांगितले.
शास्त्रीजींना यापूर्वीही हृदयविकाराचा त्रास असल्याचे नमूद केले जाते.
मात्र, पोस्टमॉर्टेम न होणे, मृतदेहावरील काही खुणा आणि कुटुंबीयांच्या शंका यामुळे हा अधिकृत निष्कर्ष अनेकांना अपुरा वाटतो.
संशय निर्माण करणारे मुद्दे
१) पोस्टमॉर्टेम का झाले नाही?
इतक्या मोठ्या नेत्याच्या मृत्यूनंतरही शवविच्छेदन (Post-mortem) करण्यात आले नाही.
यामुळे मृत्यूचे नेमके कारण वैज्ञानिक पद्धतीने सिद्धच झाले नाही.
२) मृतदेहावरील निळसर डाग
शास्त्रीजींचे पुत्र अनिल शास्त्री आणि पत्नी ललिता देवी यांनी असा दावा केला की—
- चेहऱ्यावर व शरीरावर निळसर डाग होते
- हात-पाय सुजलेले दिसत होते
ही लक्षणे विषबाधेची (Poisoning) शक्यता दर्शवतात, असे काही तज्ज्ञ मानतात.
३) वैयक्तिक डॉक्टर अनुपस्थित
ताश्कंदला जाताना शास्त्रीजींचे वैयक्तिक डॉक्टर सोबत नव्हते.
मृत्यूच्या वेळीही योग्य वैद्यकीय उपचार वेळेवर मिळाले का, यावर प्रश्नचिन्ह उभे राहते.
४) कागदपत्रे आणि फाईल्स गुप्त
शास्त्रीजींच्या मृत्यूशी संबंधित अनेक सरकारी फाईल्स आजही गोपनीय (Classified) आहेत.
कुटुंबीयांनी वारंवार मागणी करूनही त्या सार्वजनिक करण्यात आलेल्या नाहीत.
विषबाधेचा संशय (Poison Theory)
काही इतिहासकार, पत्रकार आणि संशोधकांनी असा संशय व्यक्त केला आहे की—
- शास्त्रीजींना दूध किंवा औषधांमधून विष देण्यात आले असावे
- ताश्कंद करारामुळे काही आंतरराष्ट्रीय किंवा देशांतर्गत शक्तींना ते अडचणीचे ठरत असावेत
मात्र, याला आजपर्यंत ठोस पुरावा सापडलेला नाही.
सरकारची भूमिका
आजवर भारत सरकारने—(Lal Bahadur Shastri)
- कोणतीही न्यायालयीन चौकशी (Judicial Inquiry) नेमलेली नाही
- मृत्यूचे अधिकृत कारण बदललेले नाही
यामुळे “काहीतरी लपवले जात आहे का?” असा प्रश्न वारंवार उपस्थित केला जातो.
निष्कर्ष
लाल बहादूर शास्त्री (Lal Bahadur Shastri)यांचे निधन हे केवळ एक वैद्यकीय घटना होती, की राजकीय कट—
हा प्रश्न आजही अनुत्तरित आहे.
पोस्टमॉर्टेमचा अभाव, कागदपत्रांची गुप्तता आणि कुटुंबीयांच्या शंका पाहता,
“शास्त्रीजींच्या निधनाचं रहस्य अजूनही उलगडलेलं नाही” असेच म्हणावे लागेल.