हा लेख CTET 2026 साठी Language Pedagogy (भाषा अध्यापन) या महत्त्वाच्या घटकावर आधारित आहे. यात भाषेचे स्वरूप, भाषा अधिगम, अध्यापनाची तत्त्वे, Listening–Speaking ची भूमिका, भाषा संपादन व शिक्षणातील फरक, चुका व उपचारात्मक अध्यापन, बहुभाषिक वर्गातील आव्हाने तसेच English as a Second Language (ESL) अध्यापन यांचे सोप्या आणि परीक्षाभिमुख पद्धतीने स्पष्टीकरण दिले आहे.
प्रस्तावना
Language Pedagogy म्हणजे भाषा शिकवण्याची शास्त्रीय पद्धत. CTET परीक्षेत Child Development & Pedagogy अंतर्गत भाषा अध्यापनाला खूप महत्त्व आहे. भाषा ही केवळ विषय नसून ती communication, thinking, culture आणि learning चे प्रभावी माध्यम आहे. त्यामुळे शिक्षकाने भाषेचे स्वरूप, भाषा अधिगम प्रक्रिया आणि अध्यापन तत्त्वे समजून घेणे आवश्यक आहे.
Learning & Pedagogy (अधिगम व अध्यापन)
National Curriculum Framework (NCF 2005 / NCF 2023)
Nature of Language & Language Learning
भाषेचे स्वरूप व भाषा अधिगम
Nature of Language (भाषेचे स्वरूप):
- Language is a system of symbols
- Language is rule-governed
- Language is social and cultural
- Language is dynamic (changing)
Language Learning (भाषा अधिगम):
- भाषा शिकणे ही continuous process आहे
- ऐकणे → बोलणे → वाचन → लेखन या क्रमाने विकास होतो
- मुलं भाषा natural exposure मधून शिकतात
👉 CTET Point: Language Pedagogy
Language learning is meaning-based, not rule-based initially.
Principles of Language Teaching
भाषा अध्यापनाची तत्त्वे
महत्त्वाची तत्त्वे:
- From known to unknown
- From simple to complex
- Learning by doing
- Natural context principle
- Learner-centred approach
- Meaning before form
- Integration of skills
👉 CTET मध्ये विचारले जाते:
Language should be taught contextually, not through memorization.
Role of Listening & Speaking
ऐकणे व बोलणे यांची भूमिका
भाषा कौशल्यांचा नैसर्गिक क्रम:
Listening → Speaking → Reading → Writing (LSRW)
Listening (ऐकणे):
- First language skill
- Enhances pronunciation & vocabulary
- Develops comprehension
Speaking (बोलणे):
- Builds confidence
- Encourages expression of thoughts
- Develops fluency
👉 Classroom Activities:
- Storytelling
- Role play
- Conversation
- Group discussion
👉 CTET Tip: Language Pedagogy
Listening & speaking should be developed before reading & writing.
Functions of Language
भाषेची कार्ये
भाषेची मुख्य कार्ये:
- Communication
- Expression of feelings
- Social interaction
- Cognitive development
- Cultural transmission
- Creative expression
Halliday’s Functions: Language Pedagogy
- Instrumental
- Regulatory
- Interactional
- Personal
- Heuristic
- Imaginative
- Informative
👉 CTET मध्ये Halliday वर MCQ येतात.
Language Acquisition vs Language Learning
भाषा संपादन व भाषा शिक्षण
| Language Acquisition | Language Learning |
|---|---|
| Natural process | Formal process |
| Unconscious | Conscious |
| Happens at home | Happens in school |
| First language | Second language |
| Meaning-focused | Rule-focused |
👉 Example:
- Mother tongue → Acquisition
- English in school → Learning
👉 CTET Statement:
Children acquire language, they do not learn it through grammar rules initially.
Errors & Remedial Teaching
चुका व उपचारात्मक अध्यापन
Errors (चुका):
- Natural part of language learning
- Show learner’s progress
- Should not be discouraged
Types of Errors:
- Grammatical errors
- Pronunciation errors
- Spelling errors
- Structural errors
Remedial Teaching:
- Identify errors
- Provide corrective feedback
- Use drills & practice
- Encourage self-correction
- Use peer correction
👉 CTET Focus:
Errors are indicators of learning, not failure.
Multilingualism & Classroom Challenges
बहुभाषिकता व वर्गातील आव्हाने
Multilingualism (बहुभाषिकता):
- Presence of multiple languages
- Common in Indian classrooms
Challenges:
- Different mother tongues
- Pronunciation problems
- Limited vocabulary
- Code-switching
- Teacher language dominance
Solutions:
- Use child’s home language
- Encourage peer interaction
- Use visuals & gestures
- Create inclusive environment
👉 CTET View:
Multilingualism is a resource, not a problem.
Teaching English as a Second Language (ESL)
द्वितीय भाषा म्हणून इंग्रजी अध्यापन
Objectives of ESL:
- Functional use of English
- Communication skills
- Confidence building
Effective Methods:
- Communicative Language Teaching (CLT)
- Activity-based learning
- Story method
- Language games
- Role play & dialogues
Teacher’s Role:
- Facilitator
- Motivator
- Language model
- Encourager
👉 CTET Question:
English should be taught for communication, not only for exams.
निष्कर्ष
Language Pedagogy हा CTET 2026 साठी अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. भाषा ही पाठांतराने नव्हे तर experience, interaction आणि meaningful exposure मधून शिकवली पाहिजे. शिक्षकाने मुलांच्या नैसर्गिक भाषिक क्षमतांचा आदर करून, learner-centred आणि inclusive पद्धतीने अध्यापन करणे आवश्यक आहे.