अधिगम व अधिगम Learning सिद्धांत यांचा सविस्तर अभ्यास — Pavlov, Skinner, Thorndike, Gestalt आणि Constructivism सह. CTET / TET साठी उपयुक्त सोपी मांडणी.
प्रस्तावना
मानवाच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाची प्रक्रिया म्हणजे अधिगम (Learning). जन्मापासून मृत्यूपर्यंत माणूस सतत शिकत असतो. शाळेतील शिक्षण, अनुभवातून मिळणारे ज्ञान, वर्तनातील बदल — हे सर्व अधिगमामुळे घडते. शिक्षणशास्त्रात अधिगम समजून घेण्यासाठी विविध मानसशास्त्रीय सिद्धांत मांडले गेले आहेत. हे सिद्धांत शिक्षकांना अध्यापन अधिक प्रभावी करण्यास मदत करतात.
बालविकास व विकासाच्या अवस्था (Child Development Stages)
Teacher Resources & Pedagogy Content
अधिगम : अर्थ (Meaning of Learning)
अधिगम म्हणजे अनुभव आणि सरावाच्या आधारे वर्तनात होणारा तुलनेने कायमस्वरूपी बदल.
काही तज्ज्ञांच्या व्याख्या
- गेट्स (Gates) : “अनुभवामुळे होणारा वर्तनातील बदल म्हणजे अधिगम.”
- वुडवर्थ (Woodworth) : “परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची प्रक्रिया म्हणजे अधिगम.”
अधिगमाची वैशिष्ट्ये (Characteristics of Learning
- अधिगम ही सतत चालणारी प्रक्रिया आहे
- अधिगमामुळे वर्तनात बदल होतो
- अधिगम अनुभव व सरावावर आधारित असतो
- अधिगम जन्मजात नसून शिकून मिळवलेला असतो
- अधिगम सर्वसाधारण तसेच वैयक्तिक असतो
- अधिगम उद्दिष्टपूर्ण असतो
Conditioning Theories (संयोजन सिद्धांत)
1) Pavlov यांचा Classical Conditioning सिद्धांत
इव्हान पावलोव्ह हे रशियन मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी कुत्र्यांवर प्रयोग करून हा सिद्धांत मांडला.
प्रयोगाचा सारांश
- अन्न → लाळ येणे (Natural Response)
- घंटा + अन्न → लाळ
- फक्त घंटा → लाळ
यातून सिद्ध झाले की नवीन उद्दीपन जुन्या उद्दीपनाशी जोडले गेले तर अधिगम होतो.
शैक्षणिक महत्त्व
- भीती, आवड-नावड निर्माण होण्याचे स्पष्टीकरण
- भाषा शिकताना उपयुक्त
- शिक्षकाचा आवाज, वर्गातील वातावरण यांचा परिणाम
2) Skinner यांचा Operant Conditioning सिद्धांत
बी. एफ. स्किनर यांनी बक्षीस आणि शिक्षा यांच्या माध्यमातून अधिगम स्पष्ट केला.
मुख्य संकल्पना
- Reinforcement (बळकटीकरण)
- सकारात्मक बळकटीकरण (बक्षीस, प्रशंसा)
- नकारात्मक बळकटीकरण
- शिक्षा (Punishment)
उदाहरण
विद्यार्थ्याने योग्य उत्तर दिल्यावर शिक्षकाने कौतुक केल्यास तो विद्यार्थी पुन्हा प्रयत्न करतो.
शैक्षणिक महत्त्व
- वर्गातील शिस्त राखण्यासाठी
- वर्तन सुधारण्यासाठी
- मूल्यमापन व प्रेरणेसाठी
Thorndike यांचा Trial and Error सिद्धांत
एडवर्ड थॉर्नडाईक यांनी अधिगम हा प्रयत्न आणि चुका यांच्या माध्यमातून होतो असे सांगितले.
प्रयोग
बिल्लीला पिंजऱ्यातून बाहेर काढण्याचा प्रयोग —
चुका करत करत योग्य कृती शिकली.
अधिगमाचे नियम
- Law of Readiness (तयारीचा नियम)
- Law of Exercise (सरावाचा नियम)
- Law of Effect (परिणामाचा नियम)
शैक्षणिक महत्त्व
- सरावाचे महत्त्व स्पष्ट होते
- गृहपाठ व पुनरावृत्ती उपयुक्त ठरते
- विद्यार्थ्यांच्या तयारीनुसार अध्यापन
Gestalt सिद्धांत : Insight Learning
कोहलर यांनी मांडलेला हा सिद्धांत अधिगमाला अचानक येणारी अंतर्दृष्टी (Insight) मानतो.
वैशिष्ट्ये
- समस्या संपूर्ण स्वरूपात पाहणे
- तुकड्यांमध्ये नाही तर एकत्रित विचार
- अचानक उपाय सापडतो
उदाहरण
गणितातील उदाहरण अचानक समजणे.
शैक्षणिक महत्त्व
- समस्या सोडवण्याची क्षमता वाढते
- सर्जनशील विचारांना चालना
- विद्यार्थ्यांना संपूर्ण चित्र समजावणे आवश्यक
Constructivism (रचनावाद)
Constructivism नुसार विद्यार्थी स्वतःच्या अनुभवातून ज्ञान निर्माण करतो.
मुख्य तत्त्वे
- विद्यार्थी केंद्रस्थानी
- शिक्षक मार्गदर्शक
- पूर्वज्ञानाचा उपयोग
- कृती आधारित शिक्षण
शैक्षणिक महत्त्व
- Project Based Learning
- Activity Based Learning
- NEP 2020 शी सुसंगत
विद्यार्थ्यांचे शिकण्याचे प्रकार (Types of Learners)
- Visual Learners – चित्रे, चार्ट, नकाशे
- Auditory Learners – ऐकून शिकणारे
- Kinesthetic Learners – कृतीतून शिकणारे
- Slow Learners – अधिक वेळ लागतो
- Gifted Learners – जलद व सखोल शिकणारे
शिक्षकाची भूमिका
- विविध पद्धतींचा वापर
- वैयक्तिक फरक लक्षात घेणे
- समावेशक शिक्षण (Inclusive Education)
निष्कर्ष
अधिगम ही केवळ पुस्तकी ज्ञानाची प्रक्रिया नसून वर्तन, विचार आणि व्यक्तिमत्त्व बदलणारी प्रक्रिया आहे. Pavlov, Skinner, Thorndike, Gestalt आणि Constructivism हे सिद्धांत शिक्षकांना अध्यापन अधिक प्रभावी, आनंददायी आणि विद्यार्थी-केंद्रित करण्यास मदत करतात. आधुनिक शिक्षणपद्धतीत या सर्व सिद्धांतांचा समतोल वापर केल्यास विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास साधता येतो.