Maharaja Sayajirao Gaikwad-भारताच्या इतिहासात अनेक राजे झाले, पण काही राजे असे होते ज्यांनी फक्त सत्ता नाही तर समाज घडवला. अशाच महान राजांपैकी एक म्हणजे महाराजा सयाजीराव गायकवाड तिसरे. त्यांनी बडोदा संस्थानात इतके मोठे बदल केले की आजही त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. विशेष म्हणजे त्यांनी शिक्षण, स्त्रीशिक्षण, वाचनसंस्कृती, शेती, उद्योग आणि समाजसुधारणा या सर्व क्षेत्रात काम केले.
महाराजा सयाजीराव गायकवाड कोण होते?
महाराजा सयाजीराव गायकवाड(Maharaja Sayajirao Gaikwad) यांचा जन्म ११ मार्च १८६३ रोजी झाला. ते बडोदा (आजचे वडोदरा, गुजरात) संस्थानाचे शासक होते. लहान वयातच त्यांना दत्तक घेऊन गादीवर बसवण्यात आले. सुरुवातीला सामान्य कुटुंबातून आलेल्या या मुलाने पुढे जाऊन भारतातील सर्वात प्रगतिशील राजा म्हणून नाव कमावले.
त्यांची कारकीर्द १८७५ ते १९३९ पर्यंत होती. या काळात त्यांनी राज्याला आधुनिक बनवले.
4 February 1922 : “चौरी चौरा घटनेची सत्यकथा: हिंसेच्या सावलीतून स्वातंत्र्याची शिकवण”
HistoryOfVadodara – महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांचे जीवन व कार्य
शिक्षण क्षेत्रातील क्रांती
महाराजा सयाजीराव गायकवाड (Maharaja Sayajirao Gaikwad)यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे शिक्षणक्रांती.
1. मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण
ते भारतातील पहिले शासक होते ज्यांनी मोफत आणि सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण सुरू केले. आज आपण जे “Right to Education” म्हणतो, त्याची सुरुवात त्यांनी त्या काळातच केली होती.
2. गावोगावी शाळा
प्रत्येक गावात शाळा असावी, हा त्यांचा उद्देश होता. त्यांनी ग्रामीण भागात शिक्षण पोहोचवले.
3. मुलींच्या शिक्षणासाठी मोठे पाऊल
त्या काळात मुलींना शिक्षण देणे चुकीचे मानले जात होते. पण त्यांनी मुलींसाठी स्वतंत्र शाळा सुरू केल्या. त्यामुळे स्त्रीशिक्षणाला मोठी चालना मिळाली.
30 January 1948 -नथुराम गोडसेने महात्मा गांधी यांना का मारले? — सखोल आणि संतुलित विश्लेषण
वाचनालय चळवळ
महाराजांनी “प्रत्येक गावात वाचनालय” ही कल्पना राबवली. त्यांनी सार्वजनिक ग्रंथालये सुरू केली. लोकांना पुस्तके वाचण्याची सवय लागावी, ज्ञान वाढावे हा त्यांचा हेतू होता. आजच्या डिजिटल युगातही ही कल्पना खूप मोठी वाटते.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना दिलेली मदत
महाराजा सयाजीराव गायकवाड (Maharaja Sayajirao Gaikwad)यांचे सर्वात मोठे आणि दूरगामी परिणाम घडवणारे कार्य म्हणजे त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना दिलेली शैक्षणिक मदत. त्या काळात समाजात जातिभेद प्रचंड होता. खालच्या समाजघटकातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या संधी मिळणे फार कठीण होते. पण महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांची विचारसरणी अत्यंत प्रगत आणि मानवतावादी होती. त्यांना वाटत होते की शिक्षण हेच समाज बदलण्याचे सर्वात मोठे शस्त्र आहे.
बाबासाहेब आंबेडकर हे लहानपणापासून अत्यंत हुशार होते, परंतु आर्थिक परिस्थिती अत्यंत कठीण होती. उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जाणे तर अशक्यच वाटत होते. अशा वेळी महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांनी त्यांच्या गुणवत्तेची दखल घेतली आणि त्यांना परदेशात शिक्षण घेण्यासाठी शिष्यवृत्ती दिली. या शिष्यवृत्तीमुळे बाबासाहेबांना अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठात आणि नंतर इंग्लंडमध्ये शिक्षण घेण्याची संधी मिळाली.
ही मदत केवळ एका विद्यार्थ्याला दिलेली आर्थिक मदत नव्हती, तर ती भारताच्या भविष्यातील परिवर्तनाची बीजे होती. परदेशात उच्च शिक्षण घेतल्यानंतर बाबासाहेब आंबेडकर यांनी समाजातील अन्याय, विषमता आणि अस्पृश्यता याविरुद्ध आवाज उठवला. पुढे ते भारतीय संविधानाचे मुख्य शिल्पकार झाले. त्यांनी तयार केलेले संविधान आज भारताच्या लोकशाहीची पायाभरणी आहे.
महाराजा सयाजीराव गायकवाड(Maharaja Sayajirao Gaikwad) यांच्या या निर्णयामुळे एक महान विचारवंत, अर्थतज्ज्ञ, समाजसुधारक आणि कायदेपंडित घडला. त्यांनी व्यक्तीची जात न पाहता गुणवत्ता पाहिली, हीच त्यांची खरी महानता होती. त्या काळात असा निर्णय घेणे खूप धाडसाचे होते.
म्हणूनच असे म्हणता येईल की, महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांनी दिलेल्या शिष्यवृत्तीमुळे केवळ बाबासाहेबांचे आयुष्य बदलले नाही, तर भारताचा इतिहासही बदलला. हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे आणि शिक्षणावरील निष्ठेचे सर्वोत्तम उदाहरण आहे.
SocialStudiesFoundation – सामाजिक व शिक्षण सुधारणा विषयी लेख
बडोदा संस्थानातील विकासकार्य
महाराजा सयाजीराव गायकवाड (Maharaja Sayajirao Gaikwad)यांनी केवळ शिक्षणातच नाही तर अनेक क्षेत्रात काम केले.
Kalpana Chawla : आकाशाला स्पर्श करून अनंतात विलीन झालेली भारताची स्वप्नयात्री
शेती
- सिंचन योजना सुरू
- शेतकऱ्यांना मदत
- आधुनिक शेती पद्धती
उद्योग
- कारखाने सुरू
- रोजगार निर्मिती
- स्थानिक उत्पादनाला चालना
आरोग्य
- दवाखाने
- सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्था
कायदा व प्रशासन
- लोककल्याणकारी कायदे
- सुटसुटीत प्रशासन
समाजसुधारक म्हणून कार्य
महाराजांनी(Maharaja Sayajirao Gaikwad) समाजातील वाईट प्रथांना विरोध केला.
- जातिभेद कमी करण्याचा प्रयत्न
- विधवा पुनर्विवाहास समर्थन
- बालविवाहाला विरोध
- स्त्रियांचे हक्क वाढवले
ते खरे अर्थाने समाजसुधारक होते.
आधुनिक विचारांचे शासक
त्यांनी पाश्चात्य शिक्षण घेतले होते. त्यामुळे त्यांनी शासनात आधुनिक तत्त्वे आणली.
- नगरपालिका व्यवस्था
- सार्वजनिक सुविधा
- रस्ते, पाणीपुरवठा
- स्वच्छता व्यवस्था
Luna 9 : “जेव्हा पृथ्वीवरील मानवाने चंद्राला पहिल्यांदा स्पर्श केला” – Luna 9 ची थरारक कहाणी.
कला आणि संस्कृती
महाराजांनी संग्रहालये, नाट्यगृहे, सांस्कृतिक कार्यक्रम यांना प्रोत्साहन दिले. त्यामुळे बडोदा सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध झाले.
महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ
त्यांच्या नावाने आज Maharaja Sayajirao University, Vadodara प्रसिद्ध आहे. हे विद्यापीठ त्यांच्या शिक्षणप्रेमाची साक्ष देते.
त्यांच्याकडून आपण काय शिकू शकतो?
- शिक्षण हीच खरी ताकद
- समाजासाठी काम करणारा नेता महान असतो
- स्त्रियांचे सशक्तीकरण महत्त्वाचे
- ज्ञानामुळे समाज प्रगत होतो
त्यांचा वारसा आजही जिवंत आहे
आजही त्यांच्या धोरणांचा प्रभाव दिसतो. मोफत शिक्षण, सार्वजनिक ग्रंथालये, समाजसुधारणा या गोष्टी त्यांनी रुजवल्या.
निष्कर्ष
महाराजा सयाजीराव गायकवाड(Maharaja Sayajirao Gaikwad) हे केवळ बडोदाचे राजा नव्हते, तर ते भारतातील शिक्षणक्रांतीचे शिल्पकार होते. त्यांनी समाजाला दिशा दिली. त्यांच्या कार्यामुळे लाखो लोकांचे आयुष्य बदलले. म्हणूनच ते आजही प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखले जातात.
Read More
👉 Yesaji Kank – शिवरायांच्या जीवनातील एका विश्वासू शिलेदाराचा इतिहास
https://smartbharatmanch.com/yesaji-kank/
👉 National Education Policy (NEP) 2020 – संपूर्ण माहिती
https://smartbharatmanch.com/national-education/
👉 राष्ट्रीय डिजिटल साक्षरता अभियान (NDLM / DISHA)
https://smartbharatmanch.com/ndlm/
👉 Baba Amte – यशोगाथा आणि समाजसेवा
https://smartbharatmanch.com/baba-amte/