Marathi Grammar 1 : हा लेख CTET–2026 परीक्षेची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी मराठी व्याकरणाचे सर्व महत्त्वाचे घटक सोप्या आणि समजण्यासारख्या भाषेत स्पष्ट करणारा संपूर्ण मार्गदर्शक आहे. शब्दभेद, लिंग, वचन, काळ, विभक्ती, संधी, समास, वाक्प्रचार आणि अलंकार अशा प्रत्येक विषयाची व्याख्या व सविस्तर स्पष्टीकरण दिलेले आहे. संकल्पना पक्क्या करण्यासाठी रचलेली माहिती शिक्षक भरती परीक्षा, TET, स्पर्धा परीक्षा तसेच अध्यापनासाठी उपयुक्त आहे. भाषेची अचूकता, शुद्धलेखन आणि वाक्यरचना सुधारण्यासाठी हा लेख उपयुक्त ठरेल. मराठी विषयात गुण वाढवण्यासाठी आणि व्याकरणाची भक्कम पायाभरणी करण्यासाठी हा अभ्याससाहित्य विशेष मदत करतो.
प्रस्तावना:
मराठी भाषा ही समृद्ध, अभिव्यक्तीपूर्ण आणि संस्कृतीची ओळख जपणारी भाषा आहे. कोणत्याही भाषेचे योग्य आकलन होण्यासाठी तिच्या व्याकरणाची भक्कम पायाभरणी असणे आवश्यक असते. CTET–2026 सारख्या स्पर्धा परीक्षांमध्ये भाषेचे ज्ञान तपासताना व्याकरण हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक मानला जातो. शब्दांचा योग्य वापर, वाक्यरचनेतील अचूकता, अर्थ स्पष्टता आणि भाषेची शुद्धता या सर्व गोष्टी व्याकरणावर अवलंबून असतात.
या लेखामध्ये मराठी व्याकरणातील महत्त्वाचे विषय जसे की शब्दभेद, लिंग, वचन, काळ, विभक्ती, संधी, समास, वाक्प्रचार आणि अलंकार यांचे सोप्या भाषेत स्पष्टीकरण दिले आहे. प्रत्येक संकल्पना मूलभूत पातळीपासून समजावून सांगितल्यामुळे विद्यार्थ्यांना विषयाची भीती न वाटता आत्मविश्वासाने अभ्यास करता येतो. शिक्षक भरती परीक्षा, TET, तसेच अध्यापन कार्यासाठीही हे मार्गदर्शन उपयुक्त ठरेल.
Marathi Grammar 1-व्याकरण समजणे म्हणजे केवळ नियम पाठ करणे नव्हे, तर भाषेचा आत्मा ओळखणे होय. म्हणूनच हा लेख विद्यार्थ्यांना मराठी भाषेतील अचूकता, सौंदर्य आणि प्रभावीपणा विकसित करण्यासाठी मार्गदर्शक ठरेल.
CTET–2026 साठी मराठी व्याकरण – वाक्प्रचार आणि अलंकार
Marathi Vishwakosh (Marathi Encyclopedia)
1️⃣ शब्दांचे प्रकार (Parts of Speech / शब्दभेद)
🔹 स्पष्टीकरण
व्याख्या:Marathi Grammar 1
वाक्यात शब्द ज्या कार्यासाठी वापरला जातो त्यानुसार त्याचा प्रकार ठरतो, त्याला शब्दभेद म्हणतात.
स्पष्टीकरण
शब्दभेद हा व्याकरणाचा पाया आहे.
वाक्य रचताना प्रत्येक शब्दाची भूमिका वेगळी असते.
नाम हे व्यक्ती, वस्तू, ठिकाण किंवा संकल्पना दर्शवते.
उदा. मुलगा, नदी, आनंद.
सर्वनाम हे नामाऐवजी वापरले जाते.
उदा. तो, ती, ते.
विशेषण नामाचे गुणधर्म सांगते.
उदा. सुंदर, मोठा, गोड.
क्रियापद कृती किंवा अवस्था दर्शवते.
उदा. धावतो, बसला, आहे.
क्रियाविशेषण क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती देते.
उदा. हळू, काल, इथे.
अव्यय शब्दांचा रूप बदलत नाही.
उदा. आणि, पण, कारण.
योग्य शब्दभेद ओळखल्यास वाक्याचा अर्थ स्पष्ट होतो.
CTET मध्ये शब्द ओळखा असे प्रश्न येतात.
विद्यार्थ्यांना शिकवताना उदाहरणे देणे आवश्यक.
चुकीचा शब्दभेद वापरल्यास अर्थ बदलतो.
लेखन आणि वाचन दोन्हीमध्ये याचा उपयोग होतो.
म्हणून शब्दभेद समजणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
वाक्यात शब्दांचे काम पाहून त्यांचे प्रकार ठरतात.
| प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| नाम | व्यक्ती/वस्तू/ठिकाण | मुलगा, नदी |
| सर्वनाम | नामाऐवजी येतो | तो, ती |
| विशेषण | नामाचे गुण सांगतो | मोठा, गोड |
| क्रियापद | कृती दर्शवते | धावतो |
| क्रियाविशेषण | क्रियापदाची माहिती | हळू, काल |
| अव्यय | बदल न होणारे | पण, आणि |
📝 MCQs (1–20)-Marathi Grammar 1
- ‘पुणे’ हा शब्द कोणत्या प्रकारात येतो?
A) सर्वनाम B) नाम C) विशेषण D) क्रियापद - ‘तो शाळेत गेला’ – ‘तो’ काय आहे?
A) नाम B) विशेषण C) सर्वनाम D) क्रियापद - ‘गोड आंबा’ मध्ये ‘गोड’ काय?
A) नाम B) विशेषण C) क्रियाविशेषण D) अव्यय - ‘मुले खेळत आहेत’ – क्रियापद ओळखा
A) मुले B) खेळत C) आहेत D) खेळत आहेत - ‘हळू चाल’ – ‘हळू’ काय?
A) विशेषण B) नाम C) क्रियाविशेषण D) सर्वनाम - ‘आणि’ हा शब्द —
A) नाम B) अव्यय C) विशेषण D) क्रियापद - ‘सुंदर फुल’ — ‘सुंदर’ आहे
A) क्रियापद B) नाम C) विशेषण D) सर्वनाम - ‘ती गाय गात आहे’ – ‘गाय’
A) सर्वनाम B) नाम C) विशेषण D) अव्यय - ‘काल मी आलो’ – ‘काल’
A) नाम B) विशेषण C) क्रियाविशेषण D) सर्वनाम - ‘पण’ हा शब्द आहे
A) अव्यय B) नाम C) सर्वनाम D) विशेषण - ‘मोठा’ शब्द कोणता?
A) विशेषण B) नाम C) अव्यय D) क्रियापद - ‘धावणे’ आहे
A) नाम B) क्रियापद C) सर्वनाम D) विशेषण - ‘मी’ हा शब्द
A) सर्वनाम B) नाम C) अव्यय D) विशेषण - ‘लाल फूल’ – ‘लाल’
A) नाम B) विशेषण C) सर्वनाम D) क्रियापद - ‘जलद धाव’ – ‘जलद’
A) क्रियाविशेषण B) नाम C) विशेषण D) अव्यय - ‘खूप सुंदर’ – ‘खूप’
A) विशेषण B) अव्यय C) क्रियाविशेषण D) नाम - ‘तो शिक्षक आहे’ – ‘शिक्षक’
A) विशेषण B) नाम C) सर्वनाम D) क्रियापद - ‘मी उद्या येईन’ – ‘उद्या’
A) नाम B) विशेषण C) क्रियाविशेषण D) सर्वनाम - ‘ती हुशार मुलगी आहे’ – ‘हुशार’
A) विशेषण B) नाम C) अव्यय D) क्रियापद - ‘म्हणून’ हा शब्द
A) नाम B) अव्यय C) विशेषण D) सर्वनाम
2️⃣ लिंग (Gender)
🔹 स्पष्टीकरण
व्याख्या:Marathi Grammar 1
नामाच्या प्रकारावरून त्याचे पुल्लिंग, स्त्रीलिंग किंवा नपुंसकलिंग ठरते.
स्पष्टीकरण
मराठीत तीन लिंगे आहेत.
पुल्लिंग म्हणजे पुरुष जातीचे.
उदा. मुलगा, राजा, वाघ.
स्त्रीलिंग म्हणजे स्त्री जातीचे.
उदा. मुलगी, राणी, गाय.
नपुंसकलिंग म्हणजे निर्जीव किंवा लिंगनिरपेक्ष.
उदा. फुल, घर, पान.
काही शब्दांचे लिंग बदलल्यास शब्दरूप बदलते.
उदा. शिक्षक – शिक्षिका.
राजा – राणी.
लिंगामुळे क्रियापदाचा रूप बदलतो.
उदा. तो गेला / ती गेली.
वाक्यातील सुसंगतीसाठी लिंग महत्त्वाचे.
CTET मध्ये लिंग बदला असे प्रश्न येतात.
विद्यार्थ्यांना जोड्या लक्षात ठेवाव्या लागतात.लिंग न ओळखल्यास वाक्य चुकीचे होते.भाषेतील सौंदर्य टिकवण्यासाठी गरजेचे.कवितेतही लिंग सुसंगती महत्त्वाची.लिंग हा मूलभूत व्याकरण घटक आहे.
नामाचे तीन लिंग:
- पुल्लिंग – मुलगा
- स्त्रीलिंग – मुलगी
- नपुंसकलिंग – फुल
Marathi Grammar 1-MCQs (21–40)
- ‘मुलगी’ —
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) सामान्य - ‘वाघ’ —
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) अव्यय - ‘फुल’ —
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) सर्वनाम - ‘राणी’ —
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) विशेषण - ‘शिक्षक’ स्त्रीलिंगी शब्द
A) शिक्षिका B) शिक्षकी C) शिक्षकीण D) शिक्षका - ‘राजा’ स्त्रीलिंग
A) राणी B) राजी C) राजिका D) राज - ‘भाऊ’ स्त्रीलिंग
A) बहिण B) भावी C) भाऊण D) भाविका - ‘मुलगा’ स्त्रीलिंग
A) मुलगी B) मुलगा C) मुलकी D) मुल - ‘आई’
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) अव्यय - ‘पान’
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) सर्वनाम - ‘सिंह’ स्त्रीलिंग
A) सिंहीण B) सिंहा C) सिंही D) सिंगा - ‘नदी’
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) अव्यय - ‘घर’
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) सर्वनाम - ‘गाय’
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) विशेषण - ‘मोर’ स्त्रीलिंग
A) मोरी B) मोरणी C) मोरिका D) मोरिण - ‘काका’ स्त्रीलिंग
A) काकी B) काका C) काकिण D) काकू - ‘काकू’
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) अव्यय - ‘सूर्य’
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) सर्वनाम - ‘चांदणे’
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) विशेषण - ‘देव’ स्त्रीलिंग
A) देवी B) देवा C) देविका D) देविण
3️⃣ वचन (Number)
🔹 स्पष्टीकरण
- एकवचन – एक वस्तू
- अनेकवचन – अनेक वस्तू
📝 MCQs (41–60)-Marathi Grammar 1
- ‘मुलगा’ अनेकवचन
A) मुलगे B) मुलगा C) मुलगी D) मुल - ‘फुल’ अनेकवचन
A) फुले B) फुला C) फुली D) फुलें - ‘घर’ अनेकवचन
A) घरे B) घरी C) घरें D) घरा - ‘मुलगी’ अनेकवचन
A) मुलगी B) मुलग्या C) मुली D) मुल - ‘पुस्तक’ अनेकवचन
A) पुस्तके B) पुस्तका C) पुस्तक D) पुस्तकी - ‘शाळा’ अनेकवचन
A) शाळी B) शाळा C) शाळा D) शाळा - ‘नदी’ अनेकवचन
A) नदी B) नद्या C) नद्य D) नद्या - ‘कप’ अनेकवचन
A) कपे B) कप C) कपा D) कपे - ‘फळ’ अनेकवचन
A) फळे B) फळी C) फळा D) फळ - ‘डोळा’ अनेकवचन
A) डोळे B) डोळा C) डोळी D) डोळ्या - हात चे अनेकवचन —
A) हात
B) हातं
C) हातां
D) हातो - पान चे अनेकवचन —
A) पाने
B) पानं
C) पाना
D) पान - दिवस चे अनेकवचन —
A) दिवस
B) दिवसं
C) दिवसो
D) दिवसे - मुलगा चे अनेकवचन —
A) मुलगा
B) मुलगे
C) मुलगी
D) मुलग्या - गाडी चे अनेकवचन —
A) गाडी
B) गाड्या
C) गाडे
D) गाडीं - फळा चे अनेकवचन —
A) फळे
B) फळा
C) फळं
D) फळो - बूट चे अनेकवचन —
A) बूट
B) बूटे
C) बुटं
D) बुटे - तारा चे अनेकवचन —
A) तारे
B) तारा
C) तारं
D) तारी - पक्षी चे अनेकवचन —
A) पक्षी
B) पक्षींचे
C) पक्षी
D) पक्षीय - झाड चे अनेकवचन —
A) झाडे
B) झाडं
C) झाडा
D) झाडी
4️⃣ काळ (Tense)
🔹 प्रकार
- वर्तमानकाळ – करतो
- भूतकाळ – केला
- भविष्यकाळ – करील
📝 MCQs (61–80)-Marathi Grammar 1
“मी जेवतो” – कोणता काळ आहे?
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) अव्यय
“मी गेलो” – कोणता काळ आहे?
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) विशेषण
“मी जाईन” – कोणता काळ आहे?
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) अव्यय
“ती खेळत आहे” – काळ ओळखा
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) शुद्धलेखन
“तो बसला” – कोणता काळ आहे?
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) विशेषण
“आम्ही वाचतो” – काळ ओळखा
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) सर्वनाम
“तिने पुस्तक वाचले होते” – काळ
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) विशेषण
“मुलगे खेळतील” – काळ ओळखा
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) अव्यय
“तो गेला” – काळ ओळखा
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) विशेषण
“मी खाईन” – काळ
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) अव्यय
“आपण चालत आहोत” – काळ
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) विशेषण
“त्याने माफी मागितली” – काळ
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) अव्यय
“तो हसत असे” – काळ ओळखा
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) विशेषण
“मी खेळत होतो” – काळ
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) अव्यय
“ती येईल” – काळ
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) विशेषण
“आम्ही गात होतो” – काळ
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) अव्यय
“तो लिहित आहे” – काळ
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) विशेषण
“मी शिकले होते” – काळ ओळखा
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) अव्यय
“तुम्ही येणार आहात” – काळ
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) विशेषण
“तो अभ्यास करील” – काळ
A) वर्तमानकाळ
B) भूतकाळ
C) भविष्यकाळ
D) अव्यय
5️⃣ विभक्ती (Case)
व्याख्या:
नाम आणि सर्वनाम यांचे वाक्यातील संबंध दर्शवणाऱ्या प्रत्ययांना विभक्ती म्हणतात.
स्पष्टीकरण
मराठीत आठ विभक्ती आहेत.
प्रथमा – कर्ता.
द्वितीया – कर्म.
तृतीया – करण.
चतुर्थी – संप्रदान.
पंचमी – अपादान.
षष्ठी – संबंध.
सप्तमी – अधिकरण.
संबोधन – हाक मारणे.
उदा. रामाने, रामाला, रामाचा.
विभक्तीमुळे वाक्याचा अर्थ स्पष्ट होतो.प्रत्ययामुळे शब्दांचे नाते कळते.CTET मध्ये विभक्ती ओळखा विचारतात.लेखनात योग्य वापर आवश्यक.चुकीची विभक्ती वापरल्यास अर्थ बिघडतो.व्याकरणदृष्ट्या अचूकता येते.वाचन समज सुधारते.
5️⃣ विभक्ती (Case)
🔹 ८ विभक्ती – प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी, सप्तमी, संबोधन
उदा: राम ने, राम ला, राम चा
📝 MCQs (81–100)-Marathi Grammar 1
81. “शाळेला मी गेला” – ‘शाळेला’ कोणती विभक्ती आहे?
A) द्वितीया
B) चतुर्थी
C) तृतीया
D) षष्ठी
82. “आईच्या हातात फुल” – ‘आईच्या’ कोणती विभक्ती आहे?
A) प्रथमा
B) षष्ठी
C) सप्तमी
D) द्वितीया
83. “तुला पुस्तक द्यायचे आहे” – ‘तुला’ कोणती विभक्ती आहे?
A) प्रथमा
B) तृतीया
C) चतुर्थी
D) पंचमी
84. “रामावर विश्वास ठेवा” – ‘रामावर’ कोणती विभक्ती आहे?
A) सप्तमी
B) द्वितीया
C) चतुर्थी
D) तृतीया
85. “शेतातून गवत उचलले” – ‘शेतातून’ कोणती विभक्ती आहे?
A) पंचमी
B) षष्ठी
C) सप्तमी
D) द्वितीया
86. “सूर्यावर नजर ठेवणे” – ‘सूर्यावर’ कोणती विभक्ती आहे?
A) सप्तमी
B) द्वितीया
C) चतुर्थी
D) तृतीया
87. “सखा, तू इथे ये” – ‘सखा’ कोणती विभक्ती आहे?
A) संबोधन
B) प्रथमा
C) द्वितीया
D) चतुर्थी
88. “मुलांच्या घरात जाऊन भेट दिली” – ‘मुलांच्या’ कोणती विभक्ती आहे?
A) षष्ठी
B) प्रथमा
C) द्वितीया
D) तृतीया
89. “रामाचे मित्र येतील” – ‘रामाचे’ कोणती विभक्ती आहे?
A) षष्ठी
B) प्रथमा
C) द्वितीया
D) चतुर्थी
90. “शाळेतून मी आलो” – ‘शाळेतून’ कोणती विभक्ती आहे?
A) पंचमी
B) सप्तमी
C) तृतीया
D) द्वितीया
91. “आईला भेट दिली” – ‘आईला’ कोणती विभक्ती आहे?
A) चतुर्थी
B) द्वितीया
C) प्रथमा
D) तृतीया
92. “रामासोबत खेळलो” – ‘रामासोबत’ कोणती विभक्ती आहे?
A) सप्तमी
B) द्वितीया
C) चतुर्थी
D) तृतीया
93. “तुला पाठवले” – ‘तुला’ कोणती विभक्ती आहे?
A) तृतीया
B) द्वितीया
C) चतुर्थी
D) सप्तमी
94. “शेतकऱ्यांकडून मदत मिळाली” – ‘शेतकऱ्यांकडून’ कोणती विभक्ती आहे?
A) सप्तमी
B) पंचमी
C) चतुर्थी
D) द्वितीया
95. “शाळेतील शिक्षकांचा आदर करा” – ‘शाळेतील’ कोणती विभक्ती आहे?
A) षष्ठी
B) प्रथमा
C) द्वितीया
D) तृतीया
96. “पुस्तकावरून माहिती मिळाली” – ‘पुस्तकावरून’ कोणती विभक्ती आहे?
A) सप्तमी
B) चतुर्थी
C) द्वितीया
D) तृतीया
97. “शाळेच्या अंगणात खेळत आहेत” – ‘शाळेच्या’ कोणती विभक्ती आहे?
A) षष्ठी
B) प्रथमा
C) द्वितीया
D) तृतीया
98. “रामाला बक्षीस मिळाले” – ‘रामाला’ कोणती विभक्ती आहे?
A) प्रथमा
B) द्वितीया
C) तृतीया
D) सप्तमी
99. “आईकडून मदत मिळाली” – ‘आईकडून’ कोणती विभक्ती आहे?
A) द्वितीया
B) चतुर्थी
C) सप्तमी
D) षष्ठी
100. “शाळेतून पुस्तके आणली” – ‘शाळेतून’ कोणती विभक्ती आहे?
A) सप्तमी
B) द्वितीया
C) पंचमी
D) चतुर्थी
निष्कर्ष :Marathi Grammar 1
CTET–2026 साठी मराठी व्याकरणाचा सखोल अभ्यास करणे म्हणजे भाषा आणि तिच्या नियमांची मजबूत पायाभरणी करणे होय. शब्दभेद, लिंग, वचन, काळ, विभक्ती, संधी, समास, वाक्प्रचार आणि अलंकार यासारख्या प्रत्येक घटकाचे स्पष्टीकरण, उदाहरणे आणि MCQs यांचा अभ्यास केल्यास विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षा तयारीतच नव्हे, तर लेखन, वाचन आणि संवाद कौशल्यातही सुधारणा होते.
विभक्ती, संधी, समास, काळ, वाक्प्रचार आणि अलंकार यांसारख्या भागांवर प्राविण्य मिळवल्याने वाक्यरचना अचूक होते, अर्थ स्पष्ट होतो आणि भाषेतील सौंदर्य टिकवता येते. MCQs चा नियमित सराव केल्यास स्पर्धात्मक परीक्षेत चुकण्याची शक्यता कमी होते आणि आत्मविश्वास वाढतो.
यावरून स्पष्ट होते की मराठी व्याकरणाचे नीट समजणे आणि सराव करणे CTET आणि इतर शालेय व स्पर्धात्मक परीक्षांमध्ये यशस्वी होण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक संकल्पना सविस्तर समजून घेणे आणि सरावातून शिकणे हा उत्तम मार्ग आहे.