Marathi Grammar 2-CTET–2026 परीक्षेत भाषा विषय अत्यंत महत्त्वाचा असतो. मराठी माध्यमातील विद्यार्थ्यांसाठी मराठी व्याकरण हा स्कोअर वाढवणारा भाग आहे. या लेखात मराठी व्याकरणातील सर्व महत्त्वाचे टॉपिक्स सोप्या भाषेत समजावून सांगितले आहेत तसेच प्रत्येक भागावर आधारित MCQs सरावासाठी दिलेले आहेत. शिक्षक भरती, TET, CTET आणि स्पर्धा परीक्षांसाठी हा लेख उपयुक्त आहे.
प्रस्तावना
भाषा ही विचार व्यक्त करण्याचे साधन आहे आणि व्याकरण हे भाषेचे कणा आहे. CTET परीक्षेत केवळ नियम विचारले जात नाहीत, तर वाक्यातील शब्दांचा उपयोग, काळ, लिंग, वचन, संधी, समास, अलंकार यांचे आकलन तपासले जाते. त्यामुळे संकल्पना स्पष्ट असणे गरजेचे आहे.
शब्दभेद आणि प्रकार – पूर्ण Guide
भारतीय शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद (NCERT) – व्याकरण संदर्भ
1️⃣ वाक्य व वाक्यप्रकार
🔹 स्पष्टीकरण –Marathi Grammar 2
वाक्य म्हणजे पूर्ण अर्थ व्यक्त करणारा शब्दसमूह. फक्त शब्दांचा समूह वाक्य होत नाही; त्यातून स्पष्ट अर्थ निघाला पाहिजे. वाक्यात कर्ता, क्रियापद आणि अनेकदा कर्म असते. मराठी भाषेत वाक्यरचना सामान्यतः कर्ता + कर्म + क्रियापद अशी असते. वाक्यप्रकार ओळखणे हे CTET परीक्षेसाठी महत्त्वाचे आहे कारण त्यावरून विद्यार्थ्यांची अर्थसमज तपासली जाते. विधानार्थी वाक्य माहिती देते. प्रश्नार्थी वाक्य प्रश्न विचारते. आज्ञार्थी वाक्य आदेश, विनंती किंवा सल्ला व्यक्त करते. उद्गारार्थी वाक्य भावना दर्शवते. वाक्याचा शेवटही प्रकार सांगतो — पूर्णविराम, प्रश्नचिन्ह, उद्गारचिन्ह. योग्य वाक्यप्रकार वापरल्यास संवाद स्पष्ट होतो. अध्यापनात शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना वेगवेगळे प्रकार बोलून आणि लिहून दाखवायला लावावेत. चुकीचा वाक्यप्रकार अर्थ बदलू शकतो. म्हणून वाक्यप्रकार हा भाषा शिक्षणाचा पाया आहे.
✏ 20 उदाहरणे
- राम शाळेत जातो.
- तू जेवलास का?
- दार बंद कर.
- अरे वा! किती सुंदर!
- मी पुस्तक वाचतो.
- आपण उद्या जाऊ.
- तू कुठे राहतोस?
- शांत बसा.
- काय सुंदर दृश्य आहे!
- ती गाणे गाते.
- तो धावत आहे.
- तुम्ही मदत कराल का?
- कृपया इथे या.
- अहो! किती छान!
- मुलं खेळत आहेत.
- आई स्वयंपाक करते.
- तो का रडतोय?
- लगेच काम सुरू करा.
- वा! किती गोड मूल!
- आम्ही अभ्यास करतो.
2️⃣ क्रियापदाचे प्रकार
🔹 स्पष्टीकरण –Marathi Grammar 2
क्रियापद हे वाक्याचे हृदय असते. ते कृती, अवस्था किंवा घडणारी घटना दाखवते. मराठीत मुख्यतः दोन प्रकार — सकर्मक आणि अकर्मक. सकर्मक क्रियापदाला कर्म लागते; म्हणजे क्रिया कोणावर तरी होते. उदा. “राम पुस्तक वाचतो” येथे “पुस्तक” कर्म आहे. अकर्मक क्रियापदात कर्म नसते. उदा. “तो धावतो”. CTET मध्ये वाक्यातील क्रियापदाचा प्रकार ओळखायला विचारतात. काही क्रियापदे संदर्भानुसार दोन्ही प्रकारची असू शकतात. उदा. “तो खातो” (अकर्मक), “तो भाकरी खातो” (सकर्मक). क्रियापदावरून काळ, लिंग, वचन यांचा संबंध दिसतो. म्हणून क्रियापद समजणे म्हणजे संपूर्ण वाक्य समजणे होय.
✏ 20 उदाहरणे
- ती गाणे गाते.
- तो धावतो.
- मी पाणी पितो.
- पक्षी उडतात.
- तो पुस्तक वाचतो.
- मुलं खेळतात.
- ती हसते.
- मी पत्र लिहितो.
- तो झोपला.
- आम्ही घर बांधतो.
- ती रडते.
- तो चहा पितो.
- मी शाळेत जातो.
- ते जेवतात.
- मुलगा पडला.
- ती नाचते.
- मी चित्र काढतो.
- तो बसला.
- ती अभ्यास करते.
- ते गातात.
3️⃣ प्रयोग (Voice)
🔹 स्पष्टीकरण –Marathi Grammar 2
प्रयोग म्हणजे वाक्यात कर्ता आणि कर्म यांचे महत्त्व कसे बदलते ते. कर्तरी प्रयोग मध्ये कर्ता महत्त्वाचा — “राम फळ खातो”. कर्मणी प्रयोग मध्ये कर्म महत्त्वाचे — “फळ रामाकडून खाल्ले जाते”. CTET मध्ये प्रयोग बदलायला विचारतात. कर्तरी → कर्मणी बदलताना क्रियापदाचे रूप बदलते. कर्मणी प्रयोगात “कडून”, “द्वारे” असे शब्द येतात. भाषेची औपचारिकता वाढवण्यासाठी कर्मणी प्रयोग वापरतात.
✏ 20 उदाहरणे
- राम पुस्तक वाचतो.
- पुस्तक रामाकडून वाचले जाते.
- शिक्षक धडा शिकवतो.
- धडा शिक्षकाकडून शिकवला जातो.
- आई जेवण बनवते.
- जेवण आईकडून बनवले जाते.
- तो घर बांधतो.
- घर त्याच्याकडून बांधले जाते.
- ती पत्र लिहिते.
- पत्र तिच्याकडून लिहिले जाते.
- मुलगा चेंडू मारतो.
- चेंडू मुलाकडून मारला जातो.
- मी चित्र काढतो.
- चित्र माझ्याकडून काढले जाते.
- शेतकरी शेती करतो.
- शेती शेतकऱ्याकडून केली जाते.
- ते गाणे गातात.
- गाणे त्यांच्याकडून गायले जाते.
- तो धडा वाचतो.
- धडा त्याच्याकडून वाचला जातो.
4️⃣ संधी (Sandhi)
🔹 स्पष्टीकरण –Marathi Grammar 2
संधी म्हणजे दोन शब्द किंवा ध्वनी एकत्र आल्यावर होणारा उच्चार व रूप बदल. मराठीत संधी प्रामुख्याने स्वर संधी आणि व्यंजन संधी अशा प्रकारात पाहिली जाते. दोन शब्द जोडताना उच्चार सुलभ व्हावा म्हणून बदल होतो. उदा. राम + आलय = रामालय. संधीमुळे भाषा अधिक गोड आणि प्रवाही वाटते. साहित्य, कविता आणि धार्मिक ग्रंथांमध्ये संधीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. CTET परीक्षेत संधी ओळखा किंवा संधी विघटन करा असे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी मूळ शब्द ओळखणे शिकले पाहिजे. संधी समजल्याने शब्दसंग्रह वाढतो. लेखनातही योग्य संधी वापरल्यास भाषेची शुद्धता टिकते.
✏ 20 उदाहरणे
- राम + आलय = रामालय
- देव + आलय = देवालय
- शिव + आलय = शिवालय
- सत् + जन = सज्जन
- दु: + ख = दुःख
- सु + आत = स्वात
- गुरु + आश्रम = गुरुआश्रम
- जन + हित = जनहित
- लोक + उपकार = लोकोपकार
- पर + उपकार = परोपकार
- महा + उत्सव = महोत्सव
- सु + अर्थ = स्वार्थ
- निर + आशा = निराशा
- निर + उपयोग = निरुपयोग
- प्रति + एक = प्रत्येक
- अनु + अय = अन्वय
- सद् + गुण = सद्गुण
- दु + गंध = दुर्गंध
- सु + रूप = सुरूप
- महा + ईश्वर = महेश्वर
5️⃣ समास (Compound Words)
🔹 स्पष्टीकरण –Marathi Grammar 2
समास म्हणजे दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन तयार झालेला लघुरूप शब्द. समासामुळे वाक्य लहान आणि प्रभावी बनते. मराठीत प्रमुख समास प्रकार — द्वंद्व, तत्पुरुष, कर्मधारय, बहुव्रीहि. उदा. माता-पिता (द्वंद्व), नीलकमल (कर्मधारय), चतुरानन (बहुव्रीहि). समास समजल्यास शब्दांचा अर्थ अधिक स्पष्ट होतो. साहित्यिक लेखनात समासाचा मोठा वापर असतो. CTET मध्ये समास प्रकार ओळखायला विचारतात. समास विघटन करणे हा महत्त्वाचा सराव आहे.
✏ 20 उदाहरणे
- माता-पिता
- राजा-राणी
- नीलकमल
- महापुरुष
- देवदूत
- चतुरानन
- दयाघन
- गृहपाठ
- जलयान
- सूर्यकिरण
- राष्ट्रभक्त
- ग्रामदेवता
- विद्याभ्यास
- आत्मविश्वास
- जलपान
- देवपूजा
- लोकसेवा
- राजपुत्र
- पर्वतराज
- धर्मग्रंथ
6️⃣ वाक्प्रचार (Idioms)
🔹 स्पष्टीकरण –Marathi Grammar 2
वाक्प्रचार म्हणजे शब्दशः अर्थ न घेता वेगळा अर्थ देणारा वाक्यप्रयोग. उदा. हात टेकणे म्हणजे हार मानणे. वाक्प्रचार भाषेला जिवंतपणा आणि प्रभाव देतात. साहित्य, संभाषण आणि भाषणात यांचा वापर जास्त होतो. CTET मध्ये अर्थ विचारा असे प्रश्न येतात. विद्यार्थ्यांनी वाक्प्रचार पाठ करण्याऐवजी वापरातून शिकावेत.
✏ 20 उदाहरणे
- हात टेकणे
- डोळ्यात तेल घालून पाहणे
- नाक खुपसणे
- कानावर येणे
- पोटात गोळा येणे
- हात आखडता घेणे
- तोंड उघडणे
- डोके खाणे
- पाय घसरने
- हात वर करणे
- मनावर घेणे
- डोळे दिपणे
- छाती ठोकणे
- कान देणे
- तोंड पाडणे
- हातभार लावणे
- पाय रोवणे
- उचल खाणे
- हात साफ करणे
- डोळे मिटणे
7️⃣ अलंकार (Figures of Speech)
🔹 स्पष्टीकरण –Marathi Grammar 2
अलंकार म्हणजे भाषेला सौंदर्य देणारे घटक. काव्यात आणि गद्य लेखनात वापरले जातात. प्रमुख प्रकार — उपमा, रूपक, अनुप्रास, यमक. उदा. ती चंद्रासारखी सुंदर आहे (उपमा), तो सिंह आहे (रूपक). अलंकारामुळे भाषा प्रभावी व चित्रमय होते. CTET मध्ये अलंकार ओळखा असे प्रश्न येतात.
✏ 20 उदाहरणे
- ती चंद्रासारखी सुंदर आहे.
- तो सिंह आहे.
- गगनातील तारा चमकतो.
- शब्दांची सरिता वाहते.
- काळीज दगड झाले.
- फुलासारखे हसू.
- मन सागर झाले.
- पर्वतासारखा धीर.
- तिचे केस काळ्या ढगांसारखे.
- जीवन हा प्रवास आहे.
- डोळे कमळासारखे.
- तो वाघासारखा लढला.
- वेळ उडून गेला.
- शब्द मोत्यासारखे.
- ती परी आहे.
- रात्र काळी शाई.
- हृदय जळत आहे.
- तो चंद्र आहे.
- पाऊस मोत्यांसारखा पडतो.
- जीवन नदीसारखे वाहते.
Marathi Grammar 2 Practice MCQs (1–50)
1. ‘राम’ हा शब्द कोणत्या प्रकारात येतो?
A) सर्वनाम B) नाम C) विशेषण D) क्रियापद
Ans: B
- ‘ती शाळेत जाते’ – ‘ती’ काय आहे?
A) नाम B) सर्वनाम C) विशेषण D) अव्यय
Ans: B - ‘गोड आंबा’ – ‘गोड’ काय?
A) नाम B) विशेषण C) क्रियाविशेषण D) सर्वनाम
Ans: B - ‘मुले खेळत आहेत’ – क्रियापद कोणते?
A) मुले B) खेळत C) आहेत D) खेळत आहेत
Ans: D - ‘आणि’ हा शब्द —
A) अव्यय B) नाम C) विशेषण D) क्रियापद
Ans: A - ‘राणी’ —
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) अव्यय
Ans: B - ‘फुल’ —
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) सर्वनाम
Ans: C - ‘मुलगा’ अनेकवचन —
A) मुलगा B) मुलगी C) मुलगे D) मुल
Ans: C - ‘नदी’ अनेकवचन —
A) नदी B) नद्या C) नद्य D) नद
Ans: B - “मी जातो” — काळ
A) वर्तमान B) भूत C) भविष्य D) अव्यय
Ans: A - “मी गेलो” — काळ
A) वर्तमान B) भूत C) भविष्य D) विशेषण
Ans: B - “मी जाईन” — काळ
A) वर्तमान B) भूत C) भविष्य D) अव्यय
Ans: C - “रामाने पुस्तक वाचले” – ‘रामाने’ विभक्ती
A) प्रथमा B) द्वितीया C) तृतीया D) षष्ठी
Ans: C - “रामाला फळ दिले” – ‘रामाला’
A) द्वितीया B) चतुर्थी C) पंचमी D) सप्तमी
Ans: B - राम + आलय = ?
A) रामालय B) रामालयी C) रामले D) रामलय
Ans: A - “चतुरानन” समास प्रकार
A) द्वंद्व B) बहुव्रीहि C) कर्मधारय D) तत्पुरुष
Ans: B - “हात टेकणे” अर्थ
A) नमस्कार करणे B) हार मानणे C) काम करणे D) धावणे
Ans: B - “ती चंद्रासारखी सुंदर आहे” —
A) रूपक B) उपमा C) यमक D) अनुप्रास
Ans: B - “तो सिंह आहे” —
A) उपमा B) रूपक C) यमक D) अव्यय
Ans: B - “दार बंद कर” —
A) विधानार्थी B) प्रश्नार्थी C) आज्ञार्थी D) उद्गारार्थी
Ans: C - “वा! किती सुंदर” —
A) विधानार्थी B) उद्गारार्थी C) प्रश्नार्थी D) आज्ञार्थी
Ans: B - “तो धावतो” —
A) सकर्मक B) अकर्मक C) विशेषण D) अव्यय
Ans: B - “ती पत्र लिहिते” —
A) सकर्मक B) अकर्मक C) सर्वनाम D) अव्यय
Ans: A - “पत्र लिहिले जाते” —
A) कर्तरी B) कर्मणी C) भावे D) अव्यय
Ans: B - देव + आलय = ?
A) देवालय B) देवालयी C) देवले D) देवालय
Ans: A - माता-पिता —
A) द्वंद्व B) कर्मधारय C) बहुव्रीहि D) तत्पुरुष
Ans: A - “डोळ्यात तेल घालून पाहणे” अर्थ
A) झोपणे B) लक्ष देणे C) धावणे D) ओरडणे
Ans: B - “जीवन नदीसारखे आहे” —
A) रूपक B) उपमा C) अनुप्रास D) यमक
Ans: B - “तू कुठे जातोस?” —
A) प्रश्नार्थी B) विधानार्थी C) आज्ञार्थी D) उद्गारार्थी
Ans: A - “मी पाणी पितो” — क्रियापद प्रकार
A) अकर्मक B) सकर्मक C) अव्यय D) नाम
Ans: B - ‘मोठा’ —
A) विशेषण B) नाम C) सर्वनाम D) अव्यय
Ans: A - ‘मी’ —
A) नाम B) सर्वनाम C) अव्यय D) विशेषण
Ans: B - ‘काल’ —
A) नाम B) क्रियाविशेषण C) विशेषण D) सर्वनाम
Ans: B - ‘घर’ —
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) अव्यय
Ans: C - ‘गाय’ —
A) पुल्लिंग B) स्त्रीलिंग C) नपुंसकलिंग D) सर्वनाम
Ans: B - ‘पुस्तक’ अनेकवचन
A) पुस्तके B) पुस्तका C) पुस्तक D) पुस्तकी
Ans: A - “तो बसला” —
A) वर्तमान B) भूत C) भविष्य D) अव्यय
Ans: B - “ती येईल” —
A) वर्तमान B) भूत C) भविष्य D) विशेषण
Ans: C - “रामाचे घर” — विभक्ती
A) प्रथमा B) षष्ठी C) द्वितीया D) चतुर्थी
Ans: B - “शाळेत” —
A) सप्तमी B) पंचमी C) तृतीया D) द्वितीया
Ans: A - “रामाकडून” —
A) पंचमी B) तृतीया C) चतुर्थी D) सप्तमी
Ans: A - “नीलकमल” —
A) द्वंद्व B) कर्मधारय C) बहुव्रीहि D) तत्पुरुष
Ans: B - “हात वर करणे” अर्थ
A) हार मानणे B) नमस्कार करणे C) मदत करणे D) धावणे
Ans: A - “फुलासारखे हसू” —
A) उपमा B) रूपक C) यमक D) अनुप्रास
Ans: A - “तो अभ्यास करतो” —
A) विधानार्थी B) प्रश्नार्थी C) आज्ञार्थी D) उद्गारार्थी
Ans: A - ‘जलद’ —
A) विशेषण B) क्रियाविशेषण C) अव्यय D) नाम
Ans: B - ‘पण’ —
A) नाम B) अव्यय C) विशेषण D) सर्वनाम
Ans: B - “मी शिकत आहे” —
A) वर्तमान B) भूत C) भविष्य D) अव्यय
Ans: A - “रामाला बक्षीस मिळाले” —
A) प्रथमा B) द्वितीया C) चतुर्थी D) सप्तमी
Ans: C - “जीवन प्रवास आहे” —
A) उपमा B) रूपक C) अनुप्रास D) यमक
Ans: B
निष्कर्ष – Marathi Grammar 2
CTET–2026 साठी मराठी व्याकरणाचा सखोल अभ्यास करताना Grammar 2 मधील घटक विशेष महत्त्वाचे ठरतात. वाक्यप्रकार, क्रियापदांचे प्रकार, प्रयोग, संधी, समास, वाक्प्रचार आणि अलंकार या भागांमुळे विद्यार्थ्यांची भाषा केवळ शुद्ध होत नाही तर प्रभावी, अर्थपूर्ण आणि अभिव्यक्तीक्षम बनते. भाषा समजणे म्हणजे केवळ शब्द ओळखणे नव्हे, तर वाक्यरचना, अर्थछटा आणि भाषेतील सौंदर्य जाणणे होय.
या भागातील संकल्पना समजल्यावर विद्यार्थी वाक्याचा प्रकार ओळखू शकतात, क्रियापद योग्यरित्या वापरू शकतात, कर्तरी-कर्मणी प्रयोग बदलू शकतात आणि भाषेला साहित्यिक स्पर्श देऊ शकतात. संधी व समास समजल्याने शब्दांची रचना स्पष्ट होते, तर वाक्प्रचार आणि अलंकारामुळे भाषेतील अभिव्यक्ती अधिक जिवंत होते.
MCQs चा नियमित सराव केल्यास स्पर्धा परीक्षांमध्ये अचूकता वाढते आणि वेळेची बचत होते. अध्यापनासाठीही हे ज्ञान अत्यंत उपयुक्त आहे, कारण शिक्षक विद्यार्थ्यांना भाषेचा योग्य वापर शिकवू शकतात.
यावरून स्पष्ट होते की Marathi Grammar 1 + Marathi Grammar 2 यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास CTET आणि इतर TET परीक्षांमध्ये यश मिळवण्यासाठी भक्कम पाया तयार होतो. नियमित सराव, उदाहरणांद्वारे समज आणि नियमांचा योग्य वापर — हाच यशाचा मंत्र आहे.