CTET-2026-Marathi Grammar 3-प्रगत व्याकरण संकल्पना मार्गदर्शक

हा भाग CTET–2026 Marathi Grammar 3 साठी PYQ पॅटर्नवर आधारित 100 MCQs चा सराव संच आहे. शब्दभेद, लिंग, वचन, काळ, विभक्ती, संधी, समास, वाक्प्रचार, अलंकार इत्यादी सर्व महत्त्वाचे व्याकरण विषय कव्हर केले आहेत. पर्याय व उत्तरांसह दिलेले प्रश्न विद्यार्थ्यांना परीक्षा पद्धतीची सवय लावतात आणि संकल्पना मजबूत करतात. CTET, TET व शिक्षक भरती परीक्षांसाठी उपयुक्त.

Marathi Grammar 3

(वाक्प्रचार, अलंकार, वाक्यरचना, प्रयोग – सविस्तर स्पष्टीकरण)

मराठी भाषा ही समृद्ध, लवचिक आणि अभिव्यक्तीक्षम भाषा आहे. तिच्या व्याकरणातील काही भाग केवळ नियमांपुरते मर्यादित नसून भाषेला सौंदर्य, गोडवा आणि प्रभाव देणारे आहेत. CTET आणि TET सारख्या परीक्षांमध्ये या घटकांवर प्रश्न विचारले जातात, कारण शिक्षकाला भाषा केवळ योग्य बोलता येणे पुरेसे नसते, तर विद्यार्थ्यांना भाषेची रचना आणि सौंदर्य समजावून सांगणे आवश्यक असते. Part 3 मध्ये आपण वाक्प्रचार, अलंकार, वाक्यप्रकार आणि प्रयोग या चार महत्त्वाच्या भागांचा अभ्यास करू.

Marathi Grammar Part 1 – संपूर्ण संकल्पनात्मक मार्गदर्शक

Marathi Vishwakosh (मराठी विश्वकोश) – मराठी भाषेची अधिकृत माहिती

1. वाक्प्रचार (Idioms)

वाक्प्रचार म्हणजे असा शब्दसमूह ज्याचा अर्थ शब्दशः घेतला जात नाही. त्याचा वेगळा अर्थ असतो. वाक्प्रचार भाषा प्रभावी, रंगतदार आणि जिवंत बनवतात.

उदा. “हात टेकणे” म्हणजे हात जोडणे नव्हे, तर हार मानणे.

वैशिष्ट्ये:

• शब्दशः अर्थ वेगळा, वास्तविक अर्थ वेगळा
• बोलभाषेत मोठ्या प्रमाणात वापर
• परीक्षेत अर्थ विचारला जातो

उदाहरणे : Marathi Grammar 3

1. हात टेकणे – हार मानणे
2. डोळ्यात तेल घालून पाहणे – लक्ष देणे
3. तोंड पडणे – निराश होणे
4. कान देणे – लक्षपूर्वक ऐकणे
5. पाय घसरला – चूक झाली
6. डोके फिरणे – राग येणे
7. हात धुवून मागे लागणे – सतत त्रास देणे
8. पाणी पाजणे – पराभूत करणे
9. अंगावर येणे – आक्रमक होणे
10. डोळे उघडणे – जाणीव होणे
11. नाक मुरडणे – नापसंती दाखवणे
12. तोंड देणे – सामना करणे
13. पाठ फिरवणे – साथ सोडणे
14. उड्या मारणे – आनंद व्यक्त करणे
15. पोटात गोळा येणे – भीती वाटणे
16. हात आखडता घेणे – मदत न करणे
17. डोके खाणे – त्रास देणे
18. अंग चोरून काम करणे – काम टाळणे
19. पाय रोवणे – ठाम उभे राहणे
20. वेळ मारून नेणे – वेळ घालवणे

2. अलंकार (Figures of Speech)

अलंकार म्हणजे भाषेला शोभा देणारे घटक. कविता आणि गद्य दोन्हीत यांचा वापर होतो.

प्रमुख अलंकार:

उपमा अलंकार

सारखेपणा दाखवतो. “सारखा/प्रमाणे” शब्द येतो.
उदा. ती चंद्रासारखी सुंदर आहे.

रूपक अलंकार

थेट तुलना.
उदा. तो सिंह आहे.

अनुप्रास अलंकार

एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती.
उदा. गडद गगन गडगडले.

यमक अलंकार

एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती.
उदा. माला माळा दे.

उदाहरणे :Marathi Grammar 3

1. जीवन नदी आहे (रूपक)
2. चेहरा फुलासारखा (उपमा)
3. शब्द शहाणपणाचे शोभतात (अनुप्रास)
4. जल जल जळते (यमक)
5. मन फुलपाखरू झाले (रूपक)
6. डोळे ताऱ्यांसारखे (उपमा)
7. काळोख काळजात शिरला (अनुप्रास)
8. तो सूर्य आहे (रूपक)
9. वारा वेगवान वाजतो (अनुप्रास)
10. आवाज मधासारखा (उपमा)
11. ती कोकीळ आहे (रूपक)
12. चेहरा चंद्रासारखा (उपमा)
13. धडधड धडधड (यमक)
14. गोड गाणी गुणगुणली (अनुप्रास)
15. जीवन प्रवास आहे (रूपक)
16. हसू फुलासारखे (उपमा)
17. गडद गगन (अनुप्रास)
18. माला माळा (यमक)
19. मन समुद्र आहे (रूपक)
20. पाऊस मोत्यांसारखा (उपमा)

3. वाक्यांचे प्रकार

1. विधानार्थी – तो घरी जातो.
2. प्रश्नार्थी – तू कुठे जातोस?
3. आज्ञार्थी – दरवाजा बंद कर.
4. उद्गारार्थी – वा! किती सुंदर.

4. प्रयोग (Voice)

प्रकार	उदाहरण
कर्तरी	राम पुस्तक वाचतो
कर्मणी	पुस्तक वाचले जाते
भावे	येथे धूम्रपान निषिद्ध आहे

📘 CTET Marathi Grammar 3 PYQs (1–100)

शब्दभेद

1. ‘सुंदर’ हा शब्द —
   A नाम B विशेषण C सर्वनाम D क्रियापद
   Ans: B
2. ‘तो धावतो’ — ‘तो’ काय?
   A नाम B सर्वनाम C अव्यय D विशेषण
   Ans: B
3. ‘जलद’ —
   A नाम B विशेषण C क्रियाविशेषण D सर्वनाम
   Ans: C
4. ‘पुस्तक’ —
   A पुल्लिंग B स्त्रीलिंग C नपुंसकलिंग D सर्वनाम
   Ans: C
5. ‘आणि’ —
   A नाम B अव्यय C विशेषण D क्रियापद
   Ans: B
6. ‘मोठा’ —
   A विशेषण B नाम C सर्वनाम D अव्यय
   Ans: A
7. ‘घर’ —
   A पुल्लिंग B स्त्रीलिंग C नपुंसकलिंग D सर्वनाम
   Ans: C
8. ‘मी’ —
   A नाम B सर्वनाम C अव्यय D विशेषण
   Ans: B
9. ‘काल’ —
   A नाम B विशेषण C क्रियाविशेषण D सर्वनाम
   Ans: C
10. ‘फुले’ —
    A एकवचन B अनेकवचन C विशेषण D अव्यय
    Ans: B

---

लिंग व वचन-Marathi Grammar 3

11. ‘गाय’ —
    A पुल्लिंग B स्त्रीलिंग C नपुंसकलिंग D सर्वनाम
    Ans: B
12. ‘मुलगा’ अनेकवचन —
    A मुलगा B मुलगे C मुलगी D मुले
    Ans: B
13. ‘नदी’ अनेकवचन —
    A नदी B नद्या C नद्य D नद
    Ans: B
14. ‘राजा’ स्त्रीलिंग —
    A राणी B राजी C राजन D राजीण
    Ans: A
15. ‘पुस्तक’ अनेकवचन —
    A पुस्तके B पुस्तका C पुस्तक D पुस्तकी
    Ans: A

---

काळ-Marathi Grammar 3

16. “मी जातो” —
    A वर्तमान B भूत C भविष्य D अव्यय
    Ans: A
17. “मी गेलो” —
    A वर्तमान B भूत C भविष्य D विशेषण
    Ans: B
18. “मी जाईन” —
    A वर्तमान B भूत C भविष्य D अव्यय
    Ans: C
19. “ती येते” —
    A वर्तमान B भूत C भविष्य D विशेषण
    Ans: A
20. “तो बसला” —
    A वर्तमान B भूत C भविष्य D अव्यय
    Ans: B

---

विभक्ती-Marathi Grammar 3

21. रामाने —
    A प्रथमा B तृतीया C पंचमी D सप्तमी
    Ans: B
22. रामाला —
    A द्वितीया B चतुर्थी C पंचमी D सप्तमी
    Ans: B
23. रामाचे —
    A षष्ठी B द्वितीया C तृतीया D प्रथमा
    Ans: A
24. शाळेत —
    A सप्तमी B पंचमी C तृतीया D द्वितीया
    Ans: A
25. रामाकडून —
    A पंचमी B तृतीया C चतुर्थी D षष्ठी
    Ans: A

---

संधी-Marathi Grammar 3

26. देव + आलय = ?
    A देवालय B देवालयी C देवले D देवालय
    Ans: A
27. राम + आलय = ?
    A रामालय B रामलय C रामालयी D रामले
    Ans: A
28. लोक + आलय = ?
    A लोकालय B लोकलय C लोकालयी D लोकले
    Ans: A
29. शिव + आलय = ?
    A शिवालय B शिवलय C शिवालयी D शिवले
    Ans: A
30. सुर + इंद्र = ?
    A सुरेंद्र B सुरइंद्र C सुरेन्द्र D सुरिंद्र
    Ans: A

---

समास

31. माता-पिता —
    A द्वंद्व B तत्पुरुष C बहुव्रीहि D कर्मधारय
    Ans: A
32. चतुरानन —
    A बहुव्रीहि B द्वंद्व C कर्मधारय D तत्पुरुष
    Ans: A
33. नीलकमल —
    A कर्मधारय B द्वंद्व C बहुव्रीहि D तत्पुरुष
    Ans: A
34. राजपुत्र —
    A तत्पुरुष B द्वंद्व C कर्मधारय D बहुव्रीहि
    Ans: A
35. ग्रामदेवता —
    A तत्पुरुष B द्वंद्व C बहुव्रीहि D कर्मधारय
    Ans: A

---

वाक्प्रचार-Marathi Grammar 3

36. हात टेकणे —
    A नमस्कार B हार मानणे C धावणे D झोपणे
    Ans: B
37. तोंड देणे —
    A सामना करणे B खाणे C बोलणे D धावणे
    Ans: A
38. डोळ्यात तेल घालून पाहणे —
    A झोपणे B लक्ष देणे C धावणे D हसणे
    Ans: B
39. पाय रोवणे —
    A धावणे B उभे राहणे C ठाम राहणे D झोपणे
    Ans: C
40. पाणी पाजणे —
    A पाणी देणे B हरवणे C पराभूत करणे D झोपणे
    Ans: C

---

अलंकार-Marathi Grammar 3

41. “ती चंद्रासारखी सुंदर आहे” —
    A उपमा B रूपक C यमक D अनुप्रास
    Ans: A
42. “तो सिंह आहे” —
    A उपमा B रूपक C अनुप्रास D यमक
    Ans: B
43. “गडद गगन गडगडले” —
    A अनुप्रास B रूपक C उपमा D यमक
    Ans: A
44. “माला माळा दे” —
    A यमक B उपमा C रूपक D अनुप्रास
    Ans: A
45. “जीवन नदी आहे” —
    A रूपक B उपमा C अनुप्रास D यमक
    Ans: A

---

वाक्यप्रकार-Marathi Grammar 3

46. “तू कुठे जातोस?” —
    A प्रश्नार्थी B विधानार्थी C आज्ञार्थी D उद्गारार्थी
    Ans: A
47. “दरवाजा बंद कर” —
    A आज्ञार्थी B प्रश्नार्थी C विधानार्थी D उद्गारार्थी
    Ans: A
48. “वा! किती सुंदर” —
    A उद्गारार्थी B विधानार्थी C प्रश्नार्थी D आज्ञार्थी
    Ans: A
49. “तो घरी जातो” —
    A विधानार्थी B प्रश्नार्थी C आज्ञार्थी D उद्गारार्थी
    Ans: A
50. “काय छान!” —
    A उद्गारार्थी B प्रश्नार्थी C विधानार्थी D आज्ञार्थी
    Ans: A

क्रियापद व प्रयोग-Marathi Grammar 3

51. “तो पुस्तक वाचतो” – प्रयोग
    A कर्तरी B कर्मणी C भावे D संयुक्त
    Ans: A
52. “पुस्तक वाचले गेले” –
    A कर्तरी B कर्मणी C भावे D मिश्र
    Ans: B
53. “त्याच्याकडून काम झाले” –
    A भावे B कर्तरी C कर्मणी D विशेषण
    Ans: A
54. “मी पत्र लिहिले” –
    A कर्तरी B कर्मणी C भावे D अव्यय
    Ans: A
55. “पत्र लिहिले गेले” –
    A कर्तरी B कर्मणी C भावे D संयुक्त
    Ans: B

---

विरामचिन्हे-Marathi Grammar 3

56. प्रश्नचिन्ह —
    A . B ? C ! D ,
    Ans: B
57. उद्गारचिन्ह —
    A ! B . C ? D ;
    Ans: A
58. अल्पविराम —
    A . B ; C , D :
    Ans: C
59. पूर्णविराम —
    A . B ! C ? D ,
    Ans: A
60. अवतरण चिन्ह —
    A “ ” B ( ) C : D ;
    Ans: A

---

शुद्धलेखन-Marathi Grammar 3

61. योग्य शब्द ओळखा.
    A विध्यार्थी B विद्यार्थी C विदयार्थी D विद्द्यार्थी
    Ans: B
62. योग्य शब्द
    A कृती B कृति C कॄती D कृति
    Ans: A
63. योग्य शब्द
    A रात्रि B रात्री C राञ्री D रात्र
    Ans: B
64. योग्य शब्द
    A सविस्तर B सविसतर C सविस्तार D सविसतर
    Ans: A
65. योग्य शब्द
    A आवश्य B आवश्यक C आवसक D आवशयक
    Ans: B

---

सर्वनाम-Marathi Grammar 3

66. “मी” —
    A पुरुषवाचक B दर्शक C प्रश्नार्थक D संबंध
    Ans: A
67. “हा” —
    A प्रश्नार्थक B दर्शक C संबंध D पुरुषवाचक
    Ans: B
68. “कोण” —
    A प्रश्नार्थक B दर्शक C संबंध D पुरुषवाचक
    Ans: A
69. “जो” —
    A संबंधवाचक B प्रश्नार्थक C दर्शक D अव्यय
    Ans: A
70. “आपण” —
    A पुरुषवाचक B दर्शक C प्रश्नार्थक D विशेषण
    Ans: A

---

विशेषण-Marathi Grammar 3

71. “लाल फूल” – ‘लाल’
    A नाम B विशेषण C सर्वनाम D अव्यय
    Ans: B
72. “हुशार मुलगा”
    A नाम B विशेषण C सर्वनाम D अव्यय
    Ans: B
73. “तीन मुले”
    A संख्यावाचक विशेषण B गुणवाचक C दर्शक D प्रश्नार्थक
    Ans: A
74. “कोणता मुलगा?”
    A प्रश्नार्थक विशेषण B गुणवाचक C संख्यावाचक D दर्शक
    Ans: A
75. “मोठे घर”
    A गुणवाचक B संख्यावाचक C दर्शक D प्रश्नार्थक
    Ans: A

---

क्रियाविशेषण-Marathi Grammar 3

76. “तो हळू चालतो” – ‘हळू’
    A नाम B विशेषण C क्रियाविशेषण D सर्वनाम
    Ans: C
77. “मी काल आलो”
    A कालवाचक क्रियाविशेषण B स्थानवाचक C प्रकारवाचक D अव्यय
    Ans: A
78. “तो इथे बसला”
    A स्थानवाचक B कालवाचक C प्रकारवाचक D प्रश्नार्थक
    Ans: A
79. “तो जोरात बोलला”
    A प्रकारवाचक B कालवाचक C स्थानवाचक D प्रश्नार्थक
    Ans: A
80. “मी उद्या येईन”
    A कालवाचक B स्थानवाचक C प्रकारवाचक D अव्यय
    Ans: A

---

वाक्यरचना-Marathi Grammar 3

81. “राम शाळेत गेला” —
    A साधे B संयुक्त C मिश्र D प्रश्नार्थी
    Ans: A
82. “तो आला आणि गेला” —
    A संयुक्त B साधे C मिश्र D उद्गारार्थी
    Ans: A
83. “तो म्हणाला की मी येईन” —
    A मिश्र B संयुक्त C साधे D प्रश्नार्थी
    Ans: A
84. “तू येणार का?” —
    A प्रश्नार्थी B विधानार्थी C आज्ञार्थी D उद्गारार्थी
    Ans: A
85. “वा! सुंदर दृश्य” —
    A उद्गारार्थी B विधानार्थी C प्रश्नार्थी D आज्ञार्थी
    Ans: A

---

अर्थ व समानार्थी-Marathi Grammar 3

86. “जल” समानार्थी —
    A पाणी B आग C हवा D माती
    Ans: A
87. “गगन” —
    A जमीन B आकाश C नदी D डोंगर
    Ans: B
88. “नयन” —
    A डोळे B कान C हात D पाय
    Ans: A
89. “वसुंधरा” —
    A चंद्र B पृथ्वी C तारा D सूर्य
    Ans: B
90. “अन्न” —
    A पाणी B जेवण C झोप D हवा
    Ans: B

---

विरुद्धार्थी-Marathi Grammar 3

91. मोठा —
    A लहान B जड C हलका D कमी
    Ans: A
92. दिवस —
    A रात्र B सकाळ C दुपार D संध्या
    Ans: A
93. गरम —
    A थंड B उबदार C कोमट D तिखट
    Ans: A
94. वर —
    A खाली B पुढे C मागे D उजवीकडे
    Ans: A
95. सत्य —
    A खोटे B खरे C चांगले D बरोबर
    Ans: A

---

मुहावरे-Marathi Grammar 3

96. नाक खुपसणे —
    A मदत करणे B हस्तक्षेप करणे C रागावणे D हसणे
    Ans: B
97. हात धुवून मागे लागणे —
    A सोडून देणे B त्रास देणे C मदत करणे D झोपणे
    Ans: B
98. डोके खाणे —
    A जेवणे B त्रास देणे C बोलणे D धावणे
    Ans: B
99. तोंड पडणे —
    A आनंद B निराशा C राग D आश्चर्य
    Ans: B
100. कान देणे —
     A ऐकणे B बोलणे C पाहणे D धावणे
     Ans: A

🎯 CTET साठी महत्त्व

✔ अर्थ ओळखा
✔ प्रकार ओळखा
✔ वाक्प्रचार योग्य वाक्यात वापरा
✔ अलंकार ओळखा

निष्कर्ष

Marathi Grammar 3 मधील वाक्प्रचार, अलंकार, वाक्यरचना आणि प्रयोग हे भाषेचे सौंदर्य वाढवतात. शिक्षकासाठी हे ज्ञान अत्यंत आवश्यक आहे. या घटकांचा सराव केल्यास विद्यार्थ्यांची भाषिक क्षमता वाढते आणि परीक्षेत यश निश्चित होते.