Mission Indradhanush ही भारत सरकारची लसीकरण मोहीम असून 0–2 वर्षे वयोगटातील मुलांना आणि गर्भवती महिलांना संपूर्ण लसीकरण उपलब्ध करून देण्यासाठी सुरू करण्यात आली आहे. BCG, पोलिओ, पेन्टावलेंट, MR, रोटाव्हायरस, PCV आणि TD अशा प्रमुख लसी मोफत देऊन देशातील लसीकरण कव्हरेज 90% पर्यंत वाढवणे हा तिचा उद्देश आहे. दुर्गम व वंचित भागांवर विशेष भर देत ही मोहीम बाल आरोग्य सुरक्षित करण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावते.
प्रस्तावना
भारतामध्ये लसीकरणाचा दर वाढवण्यासाठी 2014 मध्ये सुरू करण्यात आलेली Mission Indradhanush मोहीम हा आरोग्य क्षेत्रातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. देशातील प्रत्येक मुलाला आणि गर्भवती महिलेला आवश्यक लसी वेळेवर मिळाव्यात, यासाठी केंद्र सरकारने ही राष्ट्रीय मोहीम राबविली. लसीकरणाबद्दल जागरूकता वाढवणं, दुर्गम भागांपर्यंत आरोग्य सेवा पोहोचवणं आणि गंभीर बालरोगांच्या प्रतिबंधासाठी मिशन इंद्रधनुष्य मोठी भूमिका बजावत आहे.
Udyogini Yojana — महिलांसाठी विशेष व्यवसाय कर्ज योजना
Mission Indradhanush म्हणजे काय?
मिशन इंद्रधनुष्य ही भारत सरकारची routine immunization मजबूत करण्यासाठीची सर्वात मोठी राष्ट्रीय मोहीम आहे. “इंद्रधनुष्य” या नावामागे 7 रंगांप्रमाणे 7 प्रमुख लसींचा समावेश दर्शविण्यात आला आहे.
या मोहिमेअंतर्गत 0–2 वर्षे वयोगटातील मुलांना तसेच गर्भवती महिलांना संपूर्ण लसीकरण उपलब्ध करून दिले जाते.
मोहिमेची मुख्य उद्दिष्टे
- भारतातील 90% लसीकरण दर साध्य करणे
- दुर्गम व वंचित भागातील मुलं/महिला लसीकरणाच्या कव्हरेजमध्ये आणणे
- लसीकरणातील तफावत कमी करणे
- जागरूकता मोहिमेद्वारे कुटुंबांना लसीकरणाचे महत्त्व पटवून सांगणे
या मोहिमेत कोणकोणत्या लसी दिल्या जातात?
Mission Indradhanush खालील 8 प्रमुख रोगांविरुद्ध संरक्षण देणाऱ्या लसी उपलब्ध करते:
- BCG — क्षयरोगाविरुद्ध
- OPV/IPV — पोलिओ
- Pentavalent Vaccine (DPT + Hib + Hep-B)
- Measles-Rubella (MR)
- Rotavirus Vaccine
- PCV — Pneumococcal Vaccine
- Hepatitis-B
- TD Vaccine — गर्भवती महिलांसाठी
Mission Indradhanush चे प्रकार
1️⃣ Mission Indradhanush (2014) – पहिली फेज
सर्व राज्यांमध्ये मुलांचे संपूर्ण लसीकरण पूर्ण करणे हे मुख्य ध्येय.
2️⃣ Intensified Mission Indradhanush (IMI) – 2017, 2019, 2023
कमी लसीकरण असलेल्या जिल्ह्यांवर विशेष लक्ष.
उद्दिष्ट: 90%+ पूर्ण लसीकरण कव्हरेज
3️⃣ IMI 4.0 – 2022
कोविड-19 काळात झालेला लसीकरणातील तुटवडा भरून काढण्यासाठी सुरू.
कोण लाभार्थी आहेत?
- 0–2 वर्षे वयोगटातील सर्व मुलं
- गर्भवती महिला
- स्थलांतरित कामगारांचे कुटुंब
- शहरी झोपडपट्टीमधील नागरिक
- दुर्गम, पर्वतीय आणि आदिवासी भागातील लोक
लसीकरण कुठे केले जाते?
- प्राथमिक आरोग्य केंद्र (PHC)
- उपकेंद्रे
- जिल्हा रुग्णालये
- अंगणवाडी केंद्रे
- आरोग्य विभागाच्या मोबाइल हेल्थ युनिट
Mission Indradhanush चे फायदे
- बालमृत्यू दरात घट
- गंभीर रोगांविरुद्ध रोगप्रतिकारशक्ती वाढ
- गर्भवती महिलांची सुरक्षितता
- आरोग्यावरचा आर्थिक बोजा कमी
- समाजातील आरोग्य जागरूकता वाढ
सरकारच्या उपक्रमांमुळे अपेक्षित परिणाम
- सर्व मुलांना पूर्ण लसीकरण
- दुर्गम भागांतही आरोग्य सेवा उपलब्ध
- संसर्गजन्य रोगांचे नियंत्रण
- जागतिक स्तरावर भारताची आरोग्य प्रणाली मजबूत
निष्कर्ष
Mission Indradhanush ही भारत सरकारची सर्वात प्रभावी आरोग्य मोहीम मानली जाते. बालकांचे आणि गर्भवती महिलांचे आरोग्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी या मोहिमेची भूमिका अत्यंत मोठी आहे. देशातील प्रत्येक कुटुंबापर्यंत लसीकरणाची माहिती आणि सेवा पोहोचवून “आरोग्यदायी भारत” हा उद्देश साध्य करण्यासाठी ही मोहीम सातत्याने कार्यरत आहे.