“मोतीलाल नेहरू (Motilal Nehru)हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील एक प्रभावशाली नेते, वकील आणि स्वराज पार्टीचे संस्थापक होते. त्यांनी कायदा, नेतृत्व आणि अहिंसात्मक संघर्ष यांचा वापर करून भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी महत्त्वाचे योगदान दिले. त्यांचा वारसा आजही प्रेरणादायी आहे.”
परिचय
मोतीलाल नेहरू (Motilal Nehru) हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील एक महत्त्वाचे राजकीय आणि कायद्याचे नेते होते. ते एक प्रभावी वकील, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष, स्वराज पार्टी (“स्वराज”) हे संस्थापक, व जवाहरलाल नेहरू यांचे वडील होते — जे भारताचे प्रथम पंतप्रधान झाले. त्यांच्या कार्यामुळे भारतीय जनता आणि राजकीय नेतृत्वाला स्वातंत्र्य चळवळीत एक ठोस दिशा मिळाली.
भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ – स्वातंत्र्यलढ्याचे इतिहास आणि मुख्य टप्पे
जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी
मोतीलाल नेहरू(Motilal Nehru) यांचा जन्म 6 मे 1861 रोजी आग्रा, ब्रिटिश भारतात एका प्रतिष्ठित कश्मीरी पंडित (ब्राह्मण) कुटुंबात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव गंगाधर नेहरू आणि त्यांच्या मातांचे नाव इंद्राणी (जीवरानी) असे होते.
मोतीलाल हे त्यांच्या वडिलांना जन्मापूर्वीच गमावले गेले आणि त्यामुळे त्यांच्या पालन‑पोषणाची जबाबदारी त्यांच्या कुटुंबाने, विशेषतः त्यांच्या मोठ्या भावांनी पार पाडली.
तसेच मुलगा जवाहरलाल यांचा जन्म या कुटुंबात 1889 मध्ये झाला, ज्यामुळे भारतीय इतिहासावर नेहरू परिवाराचा प्रभाव वाढला.
4 February 1922 : “चौरी चौरा घटनेची सत्यकथा: हिंसेच्या सावलीतून स्वातंत्र्याची शिकवण”
शिक्षण आणि वकिली
मोतीलाल (Motilal Nehru)यांचे शिक्षण पारंपरिक आणि आधुनिक दोन्ही प्रकारांनी झाले. त्यांनी कायद्याची पदवी प्राप्त केली आणि 1883 मध्ये वकील म्हणून करिअर सुरू केले. सुरुवातीला त्यांनी कानपुर मध्ये प्रॅक्टिस केली आणि नंतर इलाहाबाद/प्रयागराज येथे स्थलांतर करून प्रख्यात वकील म्हणून आपले स्थान निर्माण केले.
1896 मध्ये मोतीलाल यांना इलाहाबाद उच्च न्यायालयात वकिलीची परवानगी मिळाली आणि ते एक प्रतिष्ठित कायद्याचे विशेषज्ञ झाले.
त्यांची वकालत फक्त ग्राहकांसाठी नव्हती; त्यांनी राजकीय आणि समाजसुधारक मुद्द्यांवर देखील कायदा आणि न्याय या तत्त्वांचा वापर केला, ज्यामुळे त्यांना समाजात मोठा आदर मिळाला.
Kalpana Chawla : आकाशाला स्पर्श करून अनंतात विलीन झालेली भारताची स्वप्नयात्री
राजकारणात प्रवेश
मोतीलाल नेहरू (Motilal Nehru)सुरूवातीला राजकारणापासून काहीसे दूर होते, परंतु 1907 मध्ये ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस मध्ये सक्रियपणे सहभागी झाले. त्यांनी काँग्रेसच्या प्रांतीय अधिवेशनाचे आयोजन केले आणि काँग्रेसमधील विचारधारात्मक नेतृत्वामध्ये आपली भूमिका स्थापित केली.
त्यांच्या राजकीय विचारधारेत संवैधानिक सुधारणा, लोकशाही मार्गाने स्वराज्य प्राप्ती, आणि व्यवस्थित संघटन यांचा समावेश होता. त्यांनी असे मानले की जनतेच्या हक्कांसाठी लढताना संयमाने आणि सुव्यवस्थित पद्धतीने लढणे आवश्यक आहे.
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष
मोतीलाल नेहरू (Motilal Nehru)दोन्हीदा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस चे अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले:
- 1919 मध्ये अध्यक्ष — ज्या वेळी भारतातील राजनीति आणि ब्रिटिश उपनिवेशवादाच्या विरोधातील भावना प्रबळ होत्या.
- 1928 मध्ये पुन्हा अध्यक्ष — त्यांनी काँग्रेसला अधिक संघटित, धोरणात्मक व विचारशील नेतृत्व दिले.
त्यांच्या अध्यक्षतेत काँग्रेसने ब्रिटिश विरोधी आंदोलनांमध्ये जास्त सक्रिय भूमिका घेतली आणि स्वराज्याचे तत्त्व पुढे ठेवले.
Swaraj Bhavan – History
(मोतीलाल नेहरूंचे निवासस्थान आणि स्वातंत्र्य चळवळीतील महत्त्व)
शोधपत्र ‘The Independent’
मोतीलालांनी 5 फेब्रुवारी 1919 रोजी “The Independent” नावाचे दैनिक वर्तमानपत्र सुरू केले, ज्याचा उद्देश ब्रिटिश प्रशासनाच्या कठोर धोरणांविरुद्ध आवाज उठवणे आणि भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचे विचार प्रसारित करणे हा होता.
हे वर्तमानपत्र ब्रिटिश नितींच्या तीव्र टीकेसाठी ओळखले गेले आणि देशातील विचारवंत, नेते आणि कार्यकर्त्यांना एक संयुक्त व्यासपीठ प्रदान केले.
स्वराज पार्टीचे स्थापक
1923 मध्ये मोतीलाल नेहरू (Motilal Nehru)व देशबंधु चित्तरंजन दास यांनी स्वराज पार्टी (Swaraj Party) ची स्थापना केली — जिचा उद्देश केंद्रीय विधानसभा मध्ये निवडून जाऊन ब्रिटिश शासनाच्या निर्णयांविरुद्ध विरोध करणे होता.
या पक्षाने संसदीय मार्गाचा वापर करून स्वराज्याच्या मागण्या पुढे मांडल्या आणि ब्रिटिश कायद्यात सुधारणा घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला.
स्वातंत्र्य चळवळीत सक्रिय सहभाग
मोतीलाल नेहरू (Motilal Nehru)जलियांवाला बाग हत्याकांडानंतर, जेव्हा ब्रिटिश सैन्याने परिणामी निर्दोष नागरिकांवर गोळीबार केला, त्यावेळी स्वातंत्र्य चळवळीबद्दल त्यांचे विचार अधिक तीव्र झाले.
त्यांनी महात्मा गांधी यांचे अहिंसात्मक असहकार आंदोलन (“Non‑Cooperation Movement”) आणि नागरिक अवज्ञा (Civil Disobedience) चळवळीला समर्थन दिले आणि यात त्यांनी सक्रिय भूमिका घेतली.
मोतीलाल आणि त्यांच्या मुलाला जवाहरलाल नेहरू यांना भारतातील ब्रिटिश विरोधी चळवळीत भाग घेतल्याबद्दल अनेक वेळा तुरुंगवास सहन करावा लागला.
कुटुंब आणि वैयक्तिक जीवन
मोतीलाल नेहरू (Motilal Nehru)यांचे वैयक्तिक जीवनही सामाजिक आणि राजकीय जीवनाप्रमाणेच प्रेरणादायी होते. त्यांच्या पहिल्या नातसंस्थेतील काही दुःखद प्रसंगानंतर, त्यांनी स्वरूप रानी कौल यांच्याशी पुनः विवाह केला.
या विवाहातून त्यांना तीन बाळे झाली — जवाहरलाल नेहरू, विजया लक्ष्मी पंडित, आणि कृष्णा हुट्टीसिंग — जे भारतीय इतिहासात स्वतंत्र भारताच्या विकास आणि सामाजिक कार्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली.
आनंद भवन आणि स्वराज भवन
मोतीलाल नेहरू यांनी 1900 मध्ये इलाईाबाद (प्रयागराज) मध्ये आनंद भवन नावाचा भव्य बंगला खरेदी केला आणि तो त्यांच्या कुटुंबाचे निवासस्थान बनवले.
हा बंगला नंतर स्वराज भवन म्हणून काँग्रेस चळवळीचे महत्त्वाचे केंद्र बनला, जिथे अनेक राजकीय सभा, परिषदा आणि चळवळीचे आयोजन झाले.
नेतृत्वाची वैशिष्ट्ये
मोतीलाल नेहरू (Motilal Nehru)हे एक विचारशील, योग्य नियोजनशील आणि संघर्षशील नेता होते. त्यांनी कायद्या आणि संसदीय मार्गाचा वापर करून भारतीय स्वातंत्र्य पूर्णत्वाकडे नेण्याचा प्रयत्न केला.
त्यांचे नेतृत्व लोकांच्या मनात स्वराज्याची भावना, न्यायाची शिकवण आणि लोकशाही मूल्यांची संवेदना निर्माण करणारे होते.
निधन
मोतीलाल नेहरू (Motilal Nehru)यांचे निधन 6 फेब्रुवारी 1931 रोजी लखनऊ येथे झाले.
त्यांच्या निधनामुळे संपूर्ण भारतात शोककळा पसरली आणि स्वातंत्र्य चळवळीतील त्यांच्या योगदानाची स्मृती कायम राहिली.
वारसा आणि स्मरण
मोतीलाल नेहरू (Motilal Nehru)यांचे जीवन भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीत, कायद्यातील योगदानात, आणि राजकीय विचारधारेत एक महत्त्वाचा अध्याय आहे.
त्यांच्या विचारांनी, नेतृत्वाने आणि कार्याने भारतीय राजकारणाला आणि जनमानसाला एक गतिमान दिशा दिली आणि त्यांचा वारसा आजही भारतीय इतिहासातील एक प्रमुख प्रेरणा स्रोत आहे.
निष्कर्ष:
मोतीलाल नेहरू (Motilal Nehru) हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील एक अद्वितीय नेता होते. त्यांनी न्याय, अहिंसा, संघटन आणि लोकशाही मूल्ये यांचा संगम साधून भारतीय स्वातंत्र्यासाठी अपार योगदान दिले. त्यांच्या नेतृत्वाने आणि कार्याने फक्त त्याच्या काळातील लोकांना प्रेरित केले नाही, तर आजही युवा पिढीसाठी प्रेरणेचा स्रोत आहेत. मोतीलाल नेहरूंचा वारसा त्यांच्या विचार, संघर्ष आणि नेतृत्वातून आजही भारतीय इतिहासात जिवंत आहे.