हा लेख CTET 2026 – Child Development & Pedagogy (CDP) साठी अत्यंत उपयुक्त असून प्रेरणा (Motivation) या महत्त्वाच्या मानसशास्त्रीय घटकावर सविस्तर व सोप्या भाषेत माहिती देतो. यात प्रेरणेची संकल्पना, Maslow ची गरजांची पिरॅमिड, आंतरिक व बाह्य प्रेरणा, तसेच शिक्षण प्रक्रियेत प्रेरणेची भूमिका यांचे शैक्षणिक दृष्टिकोनातून स्पष्ट विश्लेषण करण्यात आले आहे.
हा लेख शिक्षक पात्रता परीक्षेसाठी आवश्यक असलेल्या संकल्पनात्मक स्पष्टता, उदाहरणाधारित समज, आणि Teacher as a Motivator या CTET मध्ये वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या मुद्द्यांवर लक्ष केंद्रित करतो. प्राथमिक व उच्च प्राथमिक स्तरावरील विद्यार्थ्यांच्या प्रेरणा गरजा समजून घेण्यासाठी आणि प्रभावी अध्यापनासाठी हा लेख मार्गदर्शक ठरतो.
प्रस्तावना
विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेत प्रेरणा (Motivation) हा एक अत्यंत महत्त्वाचा मानसशास्त्रीय घटक आहे. केवळ बुद्धिमत्ता किंवा क्षमता असून उपयोग होत नाही, जर विद्यार्थ्यांमध्ये शिकण्याची इच्छा, उत्साह आणि उद्दिष्टपूर्तीची ओढ नसेल. म्हणूनच प्रेरणा म्हणजे शिक्षणाची चालना देणारी अंतर्गत शक्ती असे म्हटले जाते. CTET परीक्षेत प्रेरणा या घटकावर संकल्पनात्मक तसेच उपयोजनात्मक प्रश्न विचारले जातात.
प्रेरणेची संकल्पना (Concept of Motivation)
प्रेरणा (Motivation) म्हणजे अशी अंतर्गत किंवा बाह्य शक्ती जी व्यक्तीला विशिष्ट वर्तन करण्यास, उद्दिष्ट गाठण्यास किंवा कृती करण्यास प्रवृत्त करते.
🔹 Psychology Definition :
Motivation is the process that initiates, guides and sustains goal-oriented behavior.
प्रेरणेची वैशिष्ट्ये :
- प्रेरणा ही आंतरिक प्रक्रिया आहे
- ती वर्तनाला दिशा देते
- प्रेरणा सतत बदलणारी असते
- गरज, इच्छा, उद्दिष्ट यांशी संबंधित असते
शिक्षणाच्या संदर्भात, प्रेरणा विद्यार्थ्याला शिकण्यासाठी तयार करते, अभ्यासात रस निर्माण करते व सातत्य राखण्यास मदत करते.
Maslow ची गरजांची पिरॅमिड (Maslow’s Hierarchy of Needs)
Abraham Maslow यांनी 1943 मध्ये गरजांचा पिरॅमिड (Hierarchy of Needs) मांडला. या सिद्धांतानुसार, माणसाच्या गरजा विशिष्ट क्रमाने पूर्ण झाल्यावरच उच्च पातळीच्या प्रेरणा निर्माण होतात.
Maslow च्या गरजांचे पाच स्तर :
-Physiological Needs (शारीरिक गरजा)
- अन्न, पाणी, झोप, हवा
👉 विद्यार्थी भुकेला, थकलेला असेल तर तो शिकू शकत नाही.
-Safety Needs (सुरक्षिततेच्या गरजा)
- शारीरिक, मानसिक, भावनिक सुरक्षितता
👉 भीतीमुक्त, सुरक्षित शाळा वातावरण आवश्यक.
-Love & Belongingness Needs (सामाजिक गरजा)
- प्रेम, मैत्री, आपुलकी
👉 शिक्षक-विद्यार्थी नाते सकारात्मक असणे गरजेचे.
4️⃣ Esteem Needs (आत्मसन्मानाच्या गरजा)
- कौतुक, यश, आत्मविश्वास
👉 प्रशंसा, बक्षिसे, सकारात्मक अभिप्राय.
5️⃣ Self-Actualization Needs (स्व-प्रत्यक्षीकरण)
- स्वतःची क्षमता पूर्णत्वास नेणे
👉 सर्जनशीलता, समस्या सोडवणे, नवोपक्रम.
📌 CTET साठी मुद्दा :
शिक्षकाने विद्यार्थ्यांच्या खालच्या गरजा पूर्ण झाल्या आहेत का याची खात्री करूनच शिकवण्याची प्रक्रिया राबवावी.
आंतरिक व बाह्य प्रेरणा (Intrinsic & Extrinsic Motivation)
आंतरिक प्रेरणा (Intrinsic Motivation)
जेव्हा विद्यार्थी स्वतःच्या आवडीने, समाधानासाठी किंवा आनंदासाठी शिकतो, तेव्हा ती आंतरिक प्रेरणा असते.
उदाहरणे :
- वाचनाची आवड
- नवीन गोष्टी जाणून घेण्याची उत्सुकता
- स्वतःसाठी शिकणे
वैशिष्ट्ये :
- दीर्घकाळ टिकणारी
- खोल अधिगम (Deep Learning) घडवते
- आत्मनिर्भरता वाढवते
बाह्य प्रेरणा (Extrinsic Motivation)
जेव्हा विद्यार्थी बक्षीस, गुण, शिक्षा टाळण्यासाठी किंवा प्रशंसासाठी शिकतो, तेव्हा ती बाह्य प्रेरणा असते.
उदाहरणे :
- बक्षीस, प्रमाणपत्र
- गुण, रँक
- शिक्षा टाळण्यासाठी अभ्यास
वैशिष्ट्ये :
- तात्पुरती प्रभावी
- लहान मुलांसाठी उपयुक्त
- वर्तन नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी
📌 CTET दृष्टीने महत्त्वाचे :
आदर्श शिक्षण प्रक्रियेत बाह्य प्रेरणेचा वापर करून आंतरिक प्रेरणा विकसित करणे हे शिक्षकाचे ध्येय असावे.
शिक्षणात प्रेरणेची भूमिका (Role of Motivation in Education)
प्रेरणा ही शिक्षण प्रक्रियेचा केंद्रबिंदू आहे.
प्रेरणेचे शैक्षणिक महत्त्व :
अधिगम सुलभ करते
प्रेरित विद्यार्थी जलद आणि प्रभावीपणे शिकतो.
लक्ष केंद्रित ठेवते
प्रेरणा असल्यास विद्यार्थी वर्गात सक्रिय राहतो.
सातत्य निर्माण करते
अपयशानंतरही प्रयत्न सुरू ठेवण्याची ताकद देते.
आत्मविश्वास वाढवते
यशस्वी अनुभव आत्मसन्मान वाढवतात.
व्यक्तिमत्व विकास
स्वतंत्र विचार, निर्णयक्षमता, सर्जनशीलता वाढते.
शिक्षकाची भूमिका : प्रेरणा वाढवण्यासाठी उपाय
CTET मध्ये अनेक प्रश्न Teacher as a Motivator या संकल्पनेवर आधारित असतात.
प्रभावी प्रेरणादायी उपाय :
- सकारात्मक अभिप्राय (Positive Feedback)
- विद्यार्थ्यांच्या पातळीप्रमाणे अध्यापन
- कृतीआधारित शिक्षण (Activity-Based Learning)
- उदाहरणे, कथा, खेळ
- चुका शिकण्याची संधी म्हणून वापरणे
- तुलना टाळणे
MCQs : प्रेरणा (Motivation) – CTET 2026
1️⃣ प्रेरणा (Motivation) म्हणजे काय?
A) बुद्धिमत्तेची पातळी
B) वर्तनाला चालना देणारी अंतर्गत प्रक्रिया
C) स्मरणशक्तीचा प्रकार
D) केवळ बाह्य बक्षीस
✅ योग्य उत्तर : B
2️⃣ खालीलपैकी प्रेरणेचे मुख्य वैशिष्ट्य कोणते?
A) स्थिर असते
B) केवळ बाह्य असते
C) वर्तनाला दिशा देते
D) जन्मजात नसते
✅ योग्य उत्तर : C
3️⃣ Maslow च्या गरजांच्या पिरॅमिडमध्ये सर्वात खालच्या स्तरावर कोणती गरज आहे?
A) आत्मसन्मान
B) सुरक्षितता
C) सामाजिक गरज
D) शारीरिक गरज
✅ योग्य उत्तर : D
4️⃣ विद्यार्थ्याला भूक लागलेली असताना तो अभ्यासात लक्ष देत नाही, हे कोणत्या सिद्धांताशी संबंधित आहे?
A) Skinner चा सिद्धांत
B) Piaget चा सिद्धांत
C) Maslow चा गरज सिद्धांत
D) Kohlberg चा सिद्धांत
✅ योग्य उत्तर : C
5️⃣ “विद्यार्थी स्वतःच्या आनंदासाठी पुस्तक वाचतो” — ही कोणती प्रेरणा आहे?
A) बाह्य प्रेरणा
B) नकारात्मक प्रेरणा
C) आंतरिक प्रेरणा
D) सामाजिक प्रेरणा
✅ योग्य उत्तर : C
6️⃣ खालीलपैकी बाह्य प्रेरणेचे उदाहरण कोणते?
A) कुतूहल
B) शिकण्याची आवड
C) बक्षीस मिळवण्यासाठी अभ्यास
D) आत्मसमाधान
✅ योग्य उत्तर : C
7️⃣ आंतरिक प्रेरणेचा मुख्य फायदा कोणता?
A) तात्पुरती प्रभावी
B) दीर्घकाळ टिकणारी
C) शिक्षा टाळते
D) फक्त गुण मिळवते
✅ योग्य उत्तर : B
8️⃣ शिक्षण प्रक्रियेत प्रेरणेची भूमिका कोणती नाही?
A) लक्ष केंद्रित ठेवणे
B) अधिगम सुलभ करणे
C) व्यक्तिमत्व विकास
D) बुद्धिमत्ता निश्चित करणे
✅ योग्य उत्तर : D
9️⃣ CTET दृष्टीने आदर्श शिक्षकाने काय करावे?
A) फक्त बक्षिसांवर भर द्यावा
B) फक्त आंतरिक प्रेरणा वापरावी
C) बाह्य प्रेरणेने आंतरिक प्रेरणा विकसित करावी
D) शिक्षा वापरावी
✅ योग्य उत्तर : C
🔟 Maslow च्या पिरॅमिडमधील सर्वोच्च गरज कोणती?
A) सामाजिक गरज
B) सुरक्षितता गरज
C) आत्मसन्मान गरज
D) स्व-प्रत्यक्षीकरण गरज
✅ योग्य उत्तर : D
1️⃣1️⃣ “Teacher as a Motivator” या भूमिकेत शिक्षकाने काय टाळावे?
A) सकारात्मक अभिप्राय
B) तुलना करणे
C) प्रोत्साहन देणे
D) कृतीआधारित शिक्षण
✅ योग्य उत्तर : B
1️⃣2️⃣ कोणती प्रेरणा लहान वयातील विद्यार्थ्यांसाठी अधिक प्रभावी ठरते?
A) आंतरिक प्रेरणा
B) स्व-प्रत्यक्षीकरण
C) बाह्य प्रेरणा
D) नैतिक प्रेरणा
✅ योग्य उत्तर : C
निष्कर्ष
प्रेरणा ही केवळ शिकण्याची पूरक गोष्ट नसून शिकण्याची आत्मा (Soul of Learning) आहे. Maslow च्या गरजांचा विचार करून, आंतरिक व बाह्य प्रेरणेचा समतोल साधत, शिक्षक विद्यार्थ्यांमध्ये शिकण्याची नैसर्गिक ओढ निर्माण करू शकतो. CTET 2026 साठी प्रेरणा हा विषय केवळ सैद्धांतिक नसून वर्गातील व्यवहाराशी जोडलेला आहे. म्हणूनच प्रत्येक शिक्षकाने प्रेरणेला अध्यापनाचा अविभाज्य भाग मानले पाहिजे.