अलंकार (Figures of Speech)म्हणजे भाषेचे सौंदर्य वाढवणारे साधन; या लेखात उपमा, रूपक, मानवीकरण, अतिशयोक्ती इत्यादी अलंकार उदाहरणांसह समजावून सांगितले आहेत.
प्रस्तावना
मराठी भाषेचे सौंदर्य वाढवणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक म्हणजे अलंकार(Figures of Speech). जसे एखाद्या व्यक्तीचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी दागिने वापरले जातात, तसेच भाषेचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी अलंकारांचा उपयोग केला जातो.
कविता, कथा, निबंध किंवा भाषण अधिक प्रभावी, आकर्षक आणि रसपूर्ण बनवण्यासाठी अलंकारांची मदत होते. त्यामुळे मराठी व्याकरणामध्ये अलंकारांना विशेष स्थान आहे.
इयत्ता ७ वी शिष्यवृत्ती परीक्षा तसेच शालेय परीक्षांमध्ये अलंकारांवर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात. म्हणून विद्यार्थ्यांनी हा विषय सखोलपणे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
Paribhashik Shabd (परिभाषिक शब्द) – मराठी व्याकरण
अलंकार म्हणजे काय?
अलंकार (Figures of Speech)म्हणजे भाषेला सुंदर, प्रभावी आणि आकर्षक बनवण्यासाठी वापरले जाणारे विशेष शब्द किंवा वाक्यरचना.
👉 सोप्या भाषेत:
भाषेचे सौंदर्य वाढवणारे साधन म्हणजे अलंकार.
Word Formation : संधी व त्याचे प्रकार – इयत्ता ७ वी शिष्यवृत्ती
अलंकारांचे महत्त्व
✔ भाषेला आकर्षक बनवतात
✔ विचार प्रभावीपणे मांडता येतात
✔ वाचन आणि लेखन रुचकर होते
✔ कवितेला सौंदर्य प्राप्त होते
✔ परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यास मदत होते
अलंकारांचे प्रकार
मराठी व्याकरणामध्ये अलंकारांचे(Figures of Speech) दोन मुख्य प्रकार आहेत:
1. शब्दालंकार
2. अर्थालंकार
Homophones – English Grammar (इयत्ता ७ वी शिष्यवृत्ती)
1. शब्दालंकार
ज्या अलंकारांमध्ये शब्दांच्या रचनेमुळे सौंदर्य निर्माण होते त्यांना शब्दालंकार म्हणतात.
उदाहरण:
“चांदण्यांच्या चांदण्यात चांदणे चमकते”
👉 येथे “चांदणे” शब्दाची पुनरावृत्ती झाली आहे.
2. अर्थालंकार
ज्या अलंकारांमध्ये अर्थामुळे सौंदर्य निर्माण होते त्यांना अर्थालंकार म्हणतात.
| Select Word Formation & Vocabulary – (इयत्ता ७ वी शिष्यवृत्ती) | Word Formation & Vocabulary – (इयत्ता ७ वी शिष्यवृत्ती) |
|---|
महत्त्वाचे अलंकार (Figures of Speech)
1. उपमा अलंकार (Simile)
व्याख्या:
जेव्हा दोन गोष्टींची तुलना “सारखा, प्रमाणे, जसा” या शब्दांनी केली जाते तेव्हा उपमा अलंकार होतो.
उदाहरण:
तो सिंहासारखा शूर आहे.
👉 येथे “सिंहासारखा” हा शब्द तुलना दर्शवतो.
2. रूपक अलंकार (Metaphor)
व्याख्या:
जेव्हा तुलना थेट केली जाते आणि “सारखा” असे शब्द वापरले जात नाहीत तेव्हा रूपक अलंकार होतो.
उदाहरण:
तो सिंह आहे.
👉 येथे व्यक्तीला थेट सिंह म्हटले आहे.
3. मानवीकरण अलंकार (Personification)
व्याख्या:
निर्जीव वस्तूंना मानवी गुण दिले जातात तेव्हा मानवीकरण अलंकार होतो.
उदाहरण:
सूर्य हसत आहे.
👉 सूर्याला “हसणे” हा मानवी गुण दिला आहे.
4. अतिशयोक्ती अलंकार (Hyperbole)
व्याख्या:
जेव्हा एखादी गोष्ट अतिशय वाढवून सांगितली जाते तेव्हा अतिशयोक्ती अलंकार होतो.
उदाहरण:
तो इतका धावला की आकाशाला स्पर्श केला.
👉 येथे अतिशयोक्ती आहे.
5. अनुप्रास अलंकार
व्याख्या:
जेव्हा एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती होते तेव्हा अनुप्रास अलंकार होतो.
उदाहरण:
चंचल चांदण्यांची चकाकी
👉 “च” अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे.
6. यमक अलंकार
व्याख्या:
जेव्हा एकाच शब्दाचा वेगवेगळ्या अर्थाने वापर होतो तेव्हा यमक अलंकार होतो.
उदाहरण:
रामा रमतो रामनामात
👉 “राम” शब्द वेगवेगळ्या अर्थाने वापरला आहे.
अलंकार(Figures of Speech) ओळखण्याची पद्धत
1️⃣ वाक्य काळजीपूर्वक वाचा.
2️⃣ तुलना आहे का ते पाहा.
3️⃣ शब्दांची पुनरावृत्ती आहे का ते तपासा.
4️⃣ अर्थावर लक्ष केंद्रित करा.
Figures of Speech –इयत्ता ७ वी शिष्यवृत्ती – English Grammar
शिष्यवृत्ती परीक्षेत विचारले जाणारे प्रकार
✔ अलंकार ओळखा.
✔ उदाहरणावरून प्रकार सांगा.
✔ योग्य अलंकार निवडा.
उदाहरणे
- “तो वाघासारखा धाडसी आहे”
👉 उपमा अलंकार - “ती चंद्र आहे”
👉 रूपक अलंकार - “वारा गात आहे”
👉 मानवीकरण
सरावासाठी प्रश्न
- “पाऊस नाचत आहे” – कोणता अलंकार?
- “तो पर्वतासारखा उंच आहे” – कोणता अलंकार?
- “ती सूर्य आहे” – कोणता अलंकार?
- “गगन गाजत आहे” – कोणता अलंकार?
शिक्षकांसाठी टिप्स
✔ चित्रे आणि उदाहरणे वापरा.
✔ कविता वाचून दाखवा.
✔ विद्यार्थ्यांना स्वतः उदाहरणे तयार करायला सांगा.
विद्यार्थ्यांसाठी टिप्स
✔ रोज 2–3 अलंकारांचा सराव करा.
✔ कविता वाचा.
✔ स्वतः वाक्य तयार करा.
अलंकार आणि भाषा सौंदर्य
अलंकारांमुळे भाषा अधिक:
✔ सुंदर
✔ प्रभावी
✔ आकर्षक बनते
सामान्य चुका
❌ उपमा आणि रूपक यामध्ये गोंधळ
❌ शब्दालंकार आणि अर्थालंकार ओळखण्यात चूक
❌ उदाहरण समजण्यात त्रुटी
➡ मराठी विषयातील विविध अलंकार आणि व्याकरणाचा अभ्यास येथे करता येतो.
निष्कर्ष
अलंकार (Figures of Speech)हा मराठी भाषेचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. भाषेला सुंदर आणि प्रभावी बनवण्यासाठी अलंकारांचा वापर केला जातो. विद्यार्थ्यांनी अलंकारांचे प्रकार, व्याख्या आणि उदाहरणे समजून घेतल्यास ते सहजपणे हा विषय आत्मसात करू शकतात.
नियमित सराव आणि अभ्यास केल्यास शिष्यवृत्ती परीक्षेत या विषयावर चांगले गुण मिळवता येतात.
Read More :
Percentage :शेकडेवारीवरील शाब्दिक उदाहरणे -इयत्ता 7 वी शिष्यवृत्ती
Animals and Their Homes -इयत्ता 7 वी शिष्यवृत्ती परीक्षा
Number Operations – विभाज्य, विभाजक व विभाज्यतेच्या कसोट्या-इयत्ता ७ वी शिष्यवृत्ती