Operation Bluestar 1984 हा भारतीय इतिहासातील सर्वांत वादग्रस्त अध्याय ठरला. अमृतसरच्या स्वर्ण मंदिरावर झालेल्या लष्करी कारवाईमुळे पंजाबमध्ये हिंसा वाढली, इंदिरा गांधींची हत्या झाली आणि 1984 चे दंगे भडकले. या घटनेची संपूर्ण पार्श्वभूमी, परिणाम आणि इतिहास जाणून घ्या.
इंदिरा गांधींचा शेवटचा दिवस
30 ऑक्टोबर 1984 रोजी भुवनेश्वरमध्ये झालेल्या जाहीर सभेत इंदिरा गांधींनी भाषण करताना सांगितलं की, “मी आज आहे, कदाचित उद्या नसेन. पण मला याची चिंता नाही. माझ्या रक्ताचा प्रत्येक थेंब भारताला मजबूत करेल.” हे वाक्य त्यांच्या दृढ निश्चयाचं प्रतीक होतं.Operation Bluestar पण दुसऱ्याच दिवशी म्हणजे 31 ऑक्टोबरला त्यांच्या जीवनाचा शेवटचा दिवस ठरला. त्या सकाळी आपल्या नेहमीच्या कामकाजासाठी घरातून बाहेर पडलेल्या इंदिरा गांधींना त्यांच्या दोन अंगरक्षकांनी गोळ्या घालून ठार केलं. ही हत्या म्हणजे काही महिन्यांपूर्वी झालेल्या ऑपरेशन ब्लू स्टारच्या कारवाईचा थेट परिणाम होता.
ही हत्या म्हणजे काही महिन्यांपूर्वी झालेल्या ऑपरेशन ब्लू स्टार चा थेट परिणाम होता.
ऑपरेशन ब्लू स्टार काय होतं?
जून 1984 मध्ये भारतीय सैन्याने अमृतसरमधील स्वर्ण मंदिरावर मोठी कारवाई केली. या कारवाईला ऑपरेशन ब्लू स्टार असं नाव देण्यात आलं होतं. याचा उद्देश होता मंदिर परिसरात लपलेले जर्नैल सिंह भिंड्रांवाले आणि त्यांचे सशस्त्र समर्थक यांना बाहेर काढणं. Operation Bluestar मात्र ही कारवाई अत्यंत रक्तरंजित ठरली. सरकारी आकडेवारीनुसार जवळपास पाचशे नागरिक आणि दहशतवादी मारले गेले, तर शेकडो लोक जखमी झाले. सुमारे ऐंशी सैनिकांनी शौर्याने लढत प्राण गमावले. ही घटना सिख समाजाच्या जिव्हाळ्याच्या श्रद्धास्थानावर घडल्याने आजही ती एक खोल जखम म्हणून स्मरणात आहे.
याबद्दल अधिक माहिती तुम्ही Britannica वरही वाचू शकता.
खालिस्तान चळवळीची पार्श्वभूमी
पंजाबमध्ये 1940 आणि 1950 च्या दशकापासूनच खालिस्तान नावाचं स्वतंत्र राष्ट्र निर्माण करण्याची मागणी होत होती. सुरुवातीला ही एक शांत चळवळ होती, पण 1970 आणि 1980 च्या दशकात ती अधिक तीव्र बनली. त्या काळात पंजाबमध्ये अलगाववादाला बळ मिळालं आणि या चळवळीचा सर्वात प्रमुख चेहरा होता जर्नैल सिंह भिंड्रांवाले. Operation Bluestarदमदमी टकसाल या सिख धार्मिक संस्थेचे प्रमुख असलेल्या भिंड्रांवालेचा प्रभाव विशेषतः तरुण सिखांवर प्रचंड होता. त्यांच्या प्रभावामुळे पंजाबमध्ये हिंसा आणि धार्मिक तणाव वाढत गेला.
राजकारणातील भिंड्रांवाले
भिंड्रांवाले सुरुवातीला धार्मिक नेते होते, पण हळूहळू त्यांचा वापर राजकारणात होऊ लागला. काँग्रेस पक्षाने अकाली दलाला रोखण्यासाठी त्यांना राजकीय प्यादा म्हणून पुढे आणलं. 1980 च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी काँग्रेसच्या उमेदवारांना पाठिंबा दिला. पण पुढे जाऊन ते काँग्रेससाठीच डोकेदुखी ठरले. 1977 मधील वैशाखीच्या दिवशी निरंकारी आणि सिखांमध्ये झालेल्या रक्तरंजित संघर्षानंतर त्यांचं नाव मोठ्या प्रमाणावर गाजलं. त्यानंतर अनेक हत्याकांडांमध्ये त्यांचं नाव पुढे आलं आणि ते हळूहळू पंजाबमधील हिंसाचाराचं केंद्रबिंदू बनले.
पंजाबमधील वाढता हिंसाचार
1981 ते 1983 या काळात पंजाबमध्ये सतत मोठ्या हत्याकांडाच्या घटना घडल्या. पंजाब केसरीचे संपादक लाला जगत नारायण यांची हत्या, अमृतसरमध्ये डीआयजी ए.एस. अटवाल यांची हरमंदिर साहिबमध्येच झालेली गोळ्या झाडून हत्या आणि बसमधून हिंदू प्रवाशांना वेगळं करून ठार मारण्याच्या घटना यांनी पंजाब हादरून गेला. Operation Bluestarलोकांमध्ये भीतीचं वातावरण निर्माण झालं आणि सरकारला परिस्थिती नियंत्रणात आणण्यासाठी राष्ट्रपती शासन लागू करावं लागलं.
स्वर्ण मंदिरावर भिंड्रांवालेचा ताबा
डिसेंबर 1983 मध्ये भिंड्रांवाले आपल्या सशस्त्र समर्थकांसह थेट स्वर्ण मंदिराच्या अकाल तख्तमध्ये जाऊन बसले. या पवित्र ठिकाणाला त्यांनी स्वतःचं मुख्यालय बनवलं. मंदिर परिसरात मोठ्या प्रमाणात शस्त्रसाठा केला गेला. अकाल तख्ताला धार्मिकाबरोबरच राजकीय महत्व असल्यामुळे सरकारसमोर मोठं आव्हान उभं राहिलं होतं.
इंदिरा गांधींचा निर्णय
1984 मध्ये पंजाबमधील हिंसा नियंत्रणाबाहेर गेली होती. हिंदू–सिख संघर्ष वाढत होता. देशाच्या इतर भागातही त्याचा परिणाम जाणवत होता. इंदिरा गांधींनी संवाद आणि चर्चेद्वारे उपाय शोधण्याचा प्रयत्न केला. पण परिस्थिती गंभीर झाल्यामुळे त्यांनी सैन्य कारवाईचा कठोर निर्णय घेतला. ही कारवाई गुप्त ठेवण्यात आली आणि तिला कोड नेम देण्यात आलं – ब्लू स्टार.
ऑपरेशन ब्लू स्टारची सुरुवात
1 जून 1984 रोजी अमृतसरमध्ये कर्फ्यू लागू करण्यात आला. 3 जूनला सैन्याने मंदिराला पूर्णपणे घेरलं. 5 जूनच्या रात्री प्रत्यक्ष कारवाई सुरू झाली आणि 6 जूनला प्रचंड लढाई झाली. भिंड्रांवाले आणि त्यांचे अनेक समर्थक ठार झाले. मंदिरातील अकाल तख्त उद्ध्वस्त झाला, मौल्यवान ग्रंथालय जळून खाक झालं आणि हरमंदिर साहिबवरही गोळ्या झाडल्या गेल्या. 7 जूनपर्यंत ही कारवाई संपली.
धार्मिक व मानवी हानी
या कारवाईमुळे प्रचंड प्रमाणात मानवी हानी झाली. सरकारी आकडेवारीनुसार शेकडो नागरिक मृत्युमुखी पडले, शेकडो जखमी झाले आणि हजारो लोकांना अटक करण्यात आली.Operation Bluestar तीन दिवसांपर्यंत गुरबाणी पठण थांबलं, जे सिख इतिहासात पहिल्यांदाच घडलं होतं. धार्मिक दृष्टिकोनातून हा प्रसंग अत्यंत वेदनादायी ठरला.
देशभरातील प्रतिक्रिया
ऑपरेशन ब्लू स्टारनंतर देशभरात आणि जगभरात तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या. सिख समाजाच्या भावना खोलवर दुखावल्या गेल्या. अनेक नेत्यांनी सरकारी पदांचा राजीनामा दिला. अनेकांनी सरकारने दिलेली सन्मानचिन्हं परत केली. पंजाबमधील वातावरण अधिक तणावपूर्ण झालं आणि दहशतवाद आणखी बळावला.
इंदिरा गांधींची हत्या
ऑपरेशन ब्लू स्टारनंतर इंदिरा गांधींना अनेक वेळा चेतावणी देण्यात आली होती की त्यांच्या सुरक्षेत असलेल्या सिख अंगरक्षकांना हटवा.Operation Bluestar पण त्यांनी हे नाकारलं. 31 ऑक्टोबर 1984 रोजी त्यांच्याच दोन अंगरक्षकांनी गोळीबार करून त्यांची हत्या केली. ही घटना थेट ब्लू स्टारच्या कारवाईचा परिणाम मानली जाते.
1984 चे दंगे
इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर दिल्लीसह अनेक शहरांमध्ये भीषण दंगे झाले.Operation Bluestar हजारो सिखांची निर्दयपणे हत्या झाली. हे दंगे भारतीय इतिहासातील सर्वांत काळाकुट्ट अध्यायांपैकी एक ठरले.
ऑपरेशनवर उठलेले प्रश्न
ऑपरेशन ब्लू स्टारवर सुरुवातीपासूनच अनेक प्रश्न उपस्थित झाले. इतक्या मोठ्या प्रमाणावर सैन्य कारवाई करणं खरंच आवश्यक होतं का, संवाद आणि गुप्त कारवाईचा विचार का केला गेला नाही, आणि धार्मिक स्थळावर टँक व तोफांचा वापर करणं योग्य ठरलं का, असे प्रश्न आजही विचारले जातात.
निष्कर्ष
Operation Bluestar हे भारताच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचं पण संवेदनशील प्रकरण आहे. या कारवाईने भिंड्रांवालेचा अंत झाला, पण पंजाबमधील दहशतवाद त्वरित संपला नाही. उलट इंदिरा गांधींचा मृत्यू, 1984 चे दंगे आणि दीर्घकाळ चाललेलं उग्रवाद हे त्याचे दूरगामी परिणाम ठरले. या घटनेतून हे स्पष्ट होतं की हिंसा कधीही शांतीचं उत्तर ठरू शकत नाही. संवाद, समजूतदारपणा आणि राजकीय दूरदृष्टी हाच खरा मार्ग आहे.
ऑपरेशन ब्लू स्टार हे भारताच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचं पण संवेदनशील प्रकरण आहे.
अशा आणखी ऐतिहासिक घटनांविषयी वाचण्यासाठी आमच्या Official Website ला भेट द्या.