सेंद्रिय शेती कशी सुरू करावी? Organic Farming चे फायदे, तयारी, खतं, पिकांची निवड, प्रमाणपत्र, शासकीय योजना आणि बाजारपेठेची संपूर्ण माहिती येथे जाणून घ्या.
प्रस्तावना
आजच्या शेतीत रासायनिक कीटकनाशके, खतांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. त्यामुळे जमिनीची सुपीकता कमी होत आहे आणि पिकांच्या गुणवत्तेवरही विपरीत परिणाम होतो. ग्राहकांमध्ये निरोगी व रसायनमुक्त अन्नाची मागणी वाढत असल्याने सेंद्रिय शेती हा उत्तम पर्याय बनला आहे. नैसर्गिक साधनांचा वापर करून उत्पादन करणे आणि पर्यावरणाचा समतोल राखणे हे Organic Farming चे मूलभूत तत्त्व आहे. या पद्धतीने शेती केल्यास खर्च नियंत्रणात राहतो, बाजारात उत्तम दर मिळतो आणि पर्यावरणास अनुकूल उत्पादन मिळते. त्यामुळे नव्या शेती व्यवसायात टिकाव धरण्यासाठी आणि जमिनीचे पोषण कायम ठेवण्यासाठी सेंद्रिय शेतीची सुरुवात करणे फायदेशीर ठरते.
अशाच प्रकारच्या आणखी माहितीसाठी येथे click करा .
“Organic Farming” — राष्ट्रीय पोर्टल ऑफ इंडिया
Organic Farming म्हणजे काय?
सेंद्रिय शेती म्हणजे रासायनिक पदार्थ न वापरता, केवळ नैसर्गिक संसाधनांच्या मदतीने अन्नधान्याचे उत्पादन करण्याची प्रक्रिया. यात शेणखत, कंपोस्ट, जैविक कीटकनाशके, वेस्ट डिकॉम्पोस्टिंग, मल्चिंग, पिकांचे फेरपालट अशा पद्धतींचा वापर केला जातो. या पद्धतीमुळे जमिनीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीव जिवंत राहतात आणि जमिनीची सुपीकता कायम राहते. तसेच पिके निरोगी आणि चवीने उत्तम तयार होतात. ही शेती पावसाच्या पाण्याचा आणि नैसर्गिक संसाधनांचा योग्य वापर करून केली जाते. आज निर्यात बाजारपेठेत Organic Farming उत्पादनांची मोठी मागणी असून पर्यावरण संरक्षणासाठीही ही सर्वोत्तम शेती पद्धती मानली जाते.
सेंद्रिय शेती सुरू करण्यापूर्वी तयारी-
सेंद्रिय शेती सुरू करण्यासाठी सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता. शेती सुरू करण्यापूर्वी माती परीक्षण करून तिच्यातील नत्र, स्फुरद, पालाश इत्यादींचे प्रमाण तपासावे. जर मातीमध्ये रासायनिक घटकांचा अति वापर झाला असेल तर तिला पूर्वस्थितीत आणण्यासाठी 2 ते 3 वर्षे नैसर्गिक पद्धतीने शेती करणे गरजेचे असते. आपल्या शेतीमध्ये पशुधन असेल तर शेणखत व मूत्रापासून कमी खर्चात आवश्यक खतं तयार करता येतात. बाजारपेठेचा अभ्यास करून ज्या पिकांना परिसरात मागणी आहे ती पिके निवडावीत. कृषी वैज्ञानिकांचे व प्रशिक्षण संस्थांचे मार्गदर्शन घ्यावे. उत्पादनाच्या विक्रीची योजना आधीपासून स्पष्ट करणेही आवश्यक आहे.
सेंद्रिय खतं आणि जैविक इनपुट्स तयार करणे.
सेंद्रिय पद्धतीत खतं आणि कीटकनाशकांसाठी नैसर्गिक उपायांचा वापर केला जातो. शेणखत, कंपोस्ट, गांडूळ खत हे प्रमुख पोषणद्रव्यांचे स्रोत आहेत. शेण आणि सेंद्रिय कचरा एकत्र ठेवून नियंत्रित प्रक्रियेद्वारे उच्च दर्जाचे कंपोस्ट तयार होते. गांडूळ खतामुळे मातीतील हवा खेळती राहते आणि पिकांची वाढ उत्तम होते. तसेच जीवामृत, नीम अर्क, दशपर्णी अर्क यांसारखी जैविक कीटकनाशके घरच्या घरी तयार करता येतात. या औषधांमुळे पिकांना कीडरोग कमी लागतात आणि उत्पादनाची गुणवत्ता टिकून राहते. यामुळे खर्चात बचत होते आणि उत्पन्न अधिक मिळते.
Organic Farming साठी योग्य पिकांची निवड
सेंद्रिय पद्धतीत सुरुवातीला स्थानिक हवामानाला अनुरूप आणि कमी जोखमीची पिके निवडणे फायदेशीर ठरते. धान्य, डाळी, भाजीपाला, मसाले आणि फळपिके सेंद्रिय पद्धतीने चांगली येतात. बाजारात सातत्याने मागणी असलेले टोमॅटो, कोथिंबीर, मिरची, कांदा अशी पिके उत्तम दरात विकली जातात. जर शेतीचा व्याप मोठा असेल तर विविध प्रकारची पिके एकत्र घेऊन पिकांची फेरपालट पद्धत वापरावी. त्यामुळे जमिनीचा ताण कमी होतो आणि नायट्रोजनचे प्रमाण नैसर्गिकपणे वाढते. ग्रामीण पर्यटन किंवा थेट ग्राहकांना विक्री करण्याचा विचार असल्यास फळबागा आणि विशेष पिकांना प्राधान्य देता येते.
Organic Farming Certification प्रक्रिया
सेंद्रिय उत्पादन विक्रीसाठी प्रमाणपत्र घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. सरकारतर्फे NPOP आणि PGS India या दोन प्रमुख सर्टिफिकेशन प्रणाली उपलब्ध आहेत. या प्रक्रियेत शेतकऱ्याला आपल्या सेंद्रिय पद्धतीचे 2 ते 3 वर्षांचे निरीक्षण करून नोंदी ठेवाव्या लागतात. शेतात वापरले जाणारे सर्व घटक नैसर्गिक आहेत याची खातरजमा केल्यावर प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रमाणपत्रामुळे शेतकऱ्यांना बाजारात अधिक दर मिळतात आणि निर्यात करण्याची संधी उपलब्ध होते. ग्राहकांचा विश्वास वाढतो आणि उत्पादनाला वेगळी ओळख मिळते. त्यामुळे प्रमाणपत्र मिळवणे हा व्यवसायिक दृष्टीने आवश्यक टप्पा आहे.
शासनाच्या योजना आणि अनुदान
भारत सरकार आणि राज्य सरकार सेंद्रिय शेतीसाठी अनेक योजना राबवतात. Paramparagat Krishi Vikas Yojana (PKVY) अंतर्गत गट शेतीसाठी आर्थिक सहाय्य दिले जाते. National Mission on Sustainable Agriculture अंतर्गत जैविक साधन निर्मितीसाठी मदत मिळते. याशिवाय माती परीक्षणासाठी Soil Health Card Scheme उपयोगी ठरते. कृषी विभाग, जिल्हा परिषद व कृषी विज्ञान केंद्रांतून शेतकऱ्यांना मोफत प्रशिक्षण दिले जाते. या योजनांचा लाभ घेतल्यास उत्पादन खर्च कमी होतो आणि शेतकऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञान शिकण्याची संधी मिळते.
सेंद्रिय उत्पादनांची बाजारपेठ
सेंद्रिय उत्पादनांना शहरी ग्राहकांकडून मोठी मागणी आहे. थेट ग्राहकांना विक्री, साप्ताहिक बाजार, किसान मंडई, ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म किंवा स्वतःचा ब्रँड तयार करून विक्री करता येते. फार्म व्हिजिट्स आणि अॅग्रो टुरिझमद्वारेही उत्पन्न वाढवता येते. प्रमाणित आणि दर्जेदार उत्पादनास नेहमीच जास्त दर मिळतात. ग्राहकांशी थेट नाते निर्माण झाल्यास दीर्घकालीन बाजारपेठ टिकवता येते. शेतकरी उत्पादक कंपन्यांमध्ये सहभागी झाल्यास सामूहिक विपणनाची सुविधा मिळते आणि वाहतूक खर्च कमी होतो.
निष्कर्ष
Organic Farming म्हणजे आरोग्य, अर्थकारण आणि पर्यावरण यांचा उत्तम समतोल. थोडी गुंतवणूक, योग्य नियोजन, नैसर्गिक साधनांचा वापर आणि मार्केटिंगची योग्य रणनीती असल्यास सेंद्रिय शेती एक फायदेशीर व्यवसाय ठरू शकतो. जमिनीचे आरोग्य व शेतकऱ्यांचे भविष्य जपण्यासाठी सेंद्रिय शेती हा मार्ग अधिक उपयुक्त ठरत आहे.