हा लेख CTET 2026 साठी Learning & (अधिगम व अध्यापन) या अत्यंत महत्त्वाच्या युनिटचा सखोल आणि सोपा आढावा देतो. विद्यार्थ्यांचे शिकण्याचे मार्ग, प्रेरणा, भावना, चुका, वर्गव्यवस्थापन, सामाजिक-सांस्कृतिक घटक, समस्या सोडवणे, तर्कशक्ती आणि सर्जनशीलता या सर्वांचा balance असलेला मिश्र अभ्यास येथे दिला आहे.
English संकल्पना व मराठी स्पष्टीकरण यांचा सुंदर मिलाफ असल्याने हा लेख परीक्षेतील theory, pedagogy questions आणि MCQs समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. शिक्षक, CTET तयारी करणारे विद्यार्थी आणि अध्यापनात रस असलेल्यांसाठी हा एक संपूर्ण मार्गदर्शक (Complete Guide) आहे.
प्रस्तावना
अध्यापन आणि अधिगम या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी घट्ट जोडलेल्या आहेत. विद्यार्थी कसे शिकतात, त्यांना काय प्रेरित करते, त्यांच्या चुका कशा समजावून घ्याव्यात, वर्गातील वातावरण कसे असावे, तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक घटकांचा त्यांच्या शिकण्यावर कसा परिणाम होतो — याची माहिती शिक्षकाला असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
आजचे अध्यापन “Teacher-Centered” पासून “Learner-Centered” मॉडेलकडे वेगाने सरकत आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांचा अनुभव, संवाद, क्रिया, observation, creativity यांना अधिक महत्त्व दिले जाते. शिक्षकाची भूमिका आता ज्ञान देणारा गुरु नव्हे तर Facilitator, Guide आणि Motivator अशी आहे.
Learning & Pedagogy हे युनिट विद्यार्थ्यांच्या मानसिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि बौद्धिक विकासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या विषयातील संकल्पना समजल्या तर शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या learning needs व वर्तन समजून त्यांना प्रभावी पद्धतीने शिकवू शकतो.
Child Development (0–11 years)
1️⃣ Learning प्रक्रिया व वैशिष्ट्ये (Nature & Process of Learning)
Learning म्हणजे experience मधून होणारा relatively permanent बदल.
हे बदल knowledge, behaviour, attitude, skills या सर्वांमध्ये दिसतात.
Key Features:Pedagogy
- Continuous Process (सतत चालणारी प्रक्रिया)
- Goal-Oriented (उद्देशपूर्ण)
- Active Participation आवश्यक
- Learning brings Behaviour Change
- Learning by doing हे अधिक प्रभावी
2️⃣ विद्यार्थी कसे शिकतात? (How Students Learn?)
✔ Observation (निरीक्षण)
Bandura च्या Social Learning Theory नुसार मुले imitate करून शिकतात.
उदा.: शिक्षक कसे बोलतात, मित्र कसे वागतात.
✔ Experience (अनुभव)
Real-life activity, mistakes, reflection → Deep Learning.
✔ Activity-Based Learning (क्रिया-आधारित शिक्षण)
Hands-on tasks, games, models, experiments, projects.
✔ Interaction (संवाद व सामाजिक शिकणे)
Vygotsky: Learning is social process.
Teacher + Student + Peer interaction → knowledge construction.
3️⃣ Motivation & Emotions (प्रेरणा व भावना)
Motivation Types:
- Intrinsic (अंतर्गत प्रेरणा) – Interest, curiosity
- Extrinsic (बाह्य प्रेरणा) – Rewards, marks, praise
Role of Emotions:Pedagogy
Positive emotions → better learning
Negative emotions → fear, anxiety, low performance
Teacher → Encouraging climate तयार करतो.
4️⃣ Errors = भाग शिकण्याचा (Errors as Learning Tools)
- Errors म्हणजे student’s thinking process समजण्याची window.
- Errors punish करू नयेत.
- Teacher ने: diagnose → guide → correct
- Constructivist दृष्टिकोन: “Children learn from mistakes.”
5️⃣ Classroom Behaviour & Management (वर्ग व्यवस्थापन)
Good Classroom Management = Better Learning.
Principles: Pedagogy
- Clear rules व expectations
- Positive discipline
- Encouragement, reinforcement
- Inclusive environment
- Active participation
- Cooperative learning
Teacher ची भूमिका: Guide, Facilitator, Motivator
6️⃣ Socio-Cultural Factors (सामाजिक-सांस्कृतिक घटक)
Learning वर संस्कृती, भाषा, कुटुंब, समाज यांचा प्रभाव असतो.
Vygotsky म्हणतो: “Culture shapes cognition.”
मुलांच्या विविधतेचा आदर आवश्यक:
- भाषा विविधता
- सांस्कृतिक पार्श्वभूमी
- घरातील वातावरण
- सामाजिक मूल्ये
Teacher ने culturally responsive teaching करणे महत्त्वाचे.
7️⃣ Problem-Solving • Reasoning • Creativity
Problem-Solving:
Identify problem → generate ideas → test → select the best.
Dewey: Reflective Thinking is key.
Reasoning:
Logical thinking, cause-effect understanding, evidence-based decision.
Creativity:
New ideas, divergent thinking, imagination.
Teachers should give:
- Open-ended questions
- Activity tasks
- Creative projects
8️⃣ Assessment for Learning (शिक्षणातील मूल्यांकनाची भूमिका)
Assessment म्हणजे फक्त marks नाही; ते learning सुधारण्याचे साधन आहे.
Assessment Types:
- Formative (सतत व सुधारणा करणारे मूल्यांकन)
- Feedback: Specific, positive, constructive.
- Diagnostic: Misconception शोधणे.
Assessment helps teacher to improve teaching strategies.
📝 MCQs — Pedagogy
1. Learning is—
A) Permanent change
B) Change through experience
C) Behaviour change
D) All of these
✔ Answer: D
2. Social Interaction theory कोणी मांडली?
A) Piaget
B) Vygotsky
C) Skinner
D) Bruner
✔ Answer: B
3. Errors made by students should be—
A) Punished
B) Treated as learning opportunities
C) Ignored
D) Used for grading
✔ Answer: B
4. Intrinsic motivation चे उदाहरण कोणते?
A) Prize
B) Marks
C) Interest in learning
D) Praise
✔ Answer: C
5. Activity-based learning emphasizes—
A) Listening
B) Doing
C) Memorization
D) Repetition
✔ Answer: B
निष्कर्ष
Learning & Pedagogy हा विषय शिक्षकाला विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याची प्रत्येक बाजू समजून घेण्यास मदत करतो. Learning म्हणजे केवळ पाठांतर नव्हे, तर अनुभव, निरीक्षण, क्रिया, संवाद आणि सामाजिक वातावरणातून घडणारा एक active, continuous आणि meaningful process आहे. शिक्षकाने विद्यार्थ्यांच्या चुका, भावनिक गरजा, प्रेरणा, वर्तन आणि विविधता समजून घेतल्यास अध्यापन अधिक प्रभावी, आनंददायी आणि परिणामकारक बनते.
आजच्या आधुनिक शिक्षणपद्धतीत शिक्षकाची भूमिका बदलत आहे—तो आता फक्त ज्ञान देणारा नाही, तर Facilitator, Guide, Motivator आणि Mentor आहे. Effective classroom management, culturally responsive teaching, creative tasks, problem-solving activities व formative assessment यांच्या मदतीने विद्यार्थी केवळ शिकत नाहीत, तर स्वतः विचार करतात, निर्णय घेतात आणि आत्मविश्वासाने वाढतात.
शेवटी, Learning & Pedagogy समजणे म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या मनाचा नकाशा समजणे. Students learn best when they feel safe, motivated and valued. त्यामुळे प्रत्येक शिक्षकाने “Child-Centered Education” या तत्त्वाला आधार देऊन, विद्यार्थ्यांच्या holistic development कडे लक्ष देणे हेच खरे आधुनिक अध्यापन आहे.