Prefixes and Suffixes– उपसर्गघटित व प्रत्ययघटित शब्द -इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती मार्गदर्शक

Prefixes and Suffixes-या लेखामध्ये इयत्ता चौथी शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी उपसर्ग घटित शब्द व प्रत्यय घटित शब्द यांची सविस्तर माहिती दिली आहे. प्रत्येक मुद्द्यासोबत १० उदाहरणे देऊन संकल्पना स्पष्ट करण्यात आली आहे. व्याकरणातील शब्दरचना समजण्यासाठी हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

प्रस्तावना

मराठी भाषेतील शब्दनिर्मिती हा अत्यंत महत्त्वाचा व्याकरणाचा भाग आहे. मूळ शब्दाला उपसर्ग किंवा प्रत्यय (Prefixes and Suffixes)जोडून नवीन अर्थपूर्ण शब्द तयार केले जातात. या प्रक्रियेमुळे भाषेची श्रीमंती वाढते. इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती परीक्षेत या घटकावर निश्चित प्रश्न विचारले जातात.

Calendar–दिनदर्शिका -शिष्यवृत्ती परीक्षा इयत्ता ४ थी साठी सविस्तर लेख

भाग १ : उपसर्गघटित शब्द

1️⃣ उपसर्ग म्हणजे काय?

मूळ शब्दाच्या आधी जोडला जाणारा शब्दांश म्हणजे उपसर्ग.
तो शब्दाचा अर्थ बदलतो.

🔹 उदाहरणे (१०)

1. अ + योग्य = अयोग्य
2. अ + शुद्ध = अशुद्ध
3. अन + न्याय = अन्याय
4. सु + गंध = सुगंध
5. सु + विचार = सुविचार
6. दु + गंध = दुर्गंध
7. दु + वर्तन = दुवर्तन
8. नि + दोष = निर्दोष
9. निर + आशा = निराशा
10. प्रति + उत्तर = प्रत्यूत्तर

2️⃣ ‘अ’ / ‘अन’ उपसर्ग (नकारार्थी)

अर्थ → नाही / अभाव

🔹 उदाहरणे-Prefixes and Suffixes

1. असत्य
2. अनीती
3. अपूर्ण
4. अशक्य
5. अयोग्य
6. अनियम
7. अनोळखी
8. अनधिकृत
9. अनारोग्य
10. अन्याय

3️⃣ ‘सु’ उपसर्ग (चांगले, शुभ)

🔹 उदाहरणे (१०)

1. सुगंध
2. सुवास
3. सुशिक्षित
4. सुविचार
5. सुव्यवहार
6. सुचरित्र
7. सुमार्ग
8. सुफळ
9. सुसंस्कार
10. सुस्वभाव

4️⃣ ‘दु’ उपसर्ग (वाईट अर्थ)

🔹 उदाहरणे (१०)

1. दुःख
2. दुर्गंध
3. दुर्भाग्य
4. दुरवस्था
5. दुरुपयोग
6. दुराचार
7. दुवर्तन
8. दुविचार
9. दुष्काळ
10. दुरुस्थित

5️⃣ ‘नि / निर’ उपसर्ग (अभाव)

🔹 उदाहरणे -Prefixes and Suffixes

1. निर्दोष
2. निर्भय
3. निराधार
4. निराशा
5. निरर्थक
6. निर्बल
7. निर्मळ
8. निःशब्द
9. निराकार
10. निरपेक्ष

Select Adverbs : English Grammar-4th Scholarship(क्रियाविशेषण)	Adverbs : English Grammar-4th Scholarship(क्रियाविशेषण)

भाग २ : प्रत्ययघटित शब्द

1️⃣ प्रत्यय म्हणजे काय?

मूळ शब्दाच्या शेवटी जोडला जाणारा शब्दांश म्हणजे प्रत्यय.
तो नवीन शब्द तयार करतो.

2️⃣ ‘पणा’ प्रत्यय (गुण दर्शवितो)

🔹 उदाहरणे (१०)

1. मोठेपणा
2. लहानपणा
3. चांगुलपणा
4. वाईटपणा
5. गोडपणा
6. मूर्खपणा
7. शहाणपणा
8. गरीबपणा
9. खोटेपणा
10. कठोरपणा

3️⃣ ‘ता’ प्रत्यय (अवस्था)

🔹 उदाहरणे (१०)

1. सुंदरता
2. शांतता
3. मित्रता
4. पवित्रता
5. कठीणता
6. गोडता
7. समानता
8. गंभीरता
9. शुद्धता
10. प्रामाणिकता

4️⃣ ‘कार’ प्रत्यय (करणारा)

🔹 उदाहरणे (१०)

1. कलाकार
2. लेखक
3. शेतकरी
4. कामगार
5. व्यापारी
6. उद्योगकार
7. संगीतकार
8. बांधकामकार
9. भाषणकार
10. चित्रकार

5️⃣ ‘वाला’ प्रत्यय (व्यवसाय दर्शवितो)

🔹 उदाहरणे (१०)

1. दूधवाला
2. भाजीवाला
3. चहावाला
4. फळवाला
5. पाणीवाला
6. पुस्तकवाला
7. फुलवाला
8. भाकरवाला
9. पत्रवाला
10. खेळवाला

Correct and Incorrect Spellings-इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती – शुद्ध–अशुद्ध शब्द

उपसर्ग व प्रत्यय Prefixes and Suffixes-फरक

उपसर्गघटित	प्रत्ययघटित
अयोग्य	मोठेपणा
अशुद्ध	सुंदरता
सुगंध	शांतता
दुर्गंध	गोडपणा
निर्दोष	मित्रता
निराशा	कलाकार
दुराचार	शेतकरी
सुविचार	लेखक
प्रतिकूल	दूधवाला
सुसंस्कार	चित्रकार

Balbharati (Balbharati Textbooks Portal)

Prefixes and Suffixes (उपसर्ग व प्रत्यय) – 4th Scholarship

Prefixes and Suffixes-भाग अ – उपसर्ग

1) ‘अनीती’ या शब्दात कोणता उपसर्ग आहे?
A) सु
B) दु
C) अ
D) नि

2) ‘सुविचार’ या शब्दात ‘सु’ चा अर्थ काय आहे?
A) वाईट
B) चांगला
C) नसलेला
D) मोठा

3) ‘दुर्व्यवहार’ या शब्दात उपसर्ग कोणता?
A) सु
B) दु
C) नि
D) अ

4) ‘निर्भय’ या शब्दाचा योग्य अर्थ कोणता?
A) खूप भिती
B) भिती नसलेला
C) भिती देणारा
D) भिती दाखवणारा

5) खालीलपैकी ‘अ’ उपसर्ग असलेला शब्द कोणता?
A) सुवास
B) अन्याय
C) दुर्गुण
D) निरोगी

6) ‘दुराचार’ मध्ये उपसर्ग कोणता?
A) दुर
B) सु
C) अ
D) नि

7) ‘निराधार’ शब्दाचा अर्थ —
A) आधार असलेला
B) आधार नसलेला
C) खूप आधार
D) मोठा आधार

8) ‘सुपुत्र’ म्हणजे —
A) वाईट मुलगा
B) चांगला मुलगा
C) गरीब मुलगा
D) श्रीमंत मुलगा

9) ‘दुर्भाग्य’ या शब्दाचा अर्थ —
A) चांगले भाग्य
B) वाईट भाग्य
C) मोठे भाग्य
D) नवीन भाग्य

10) ‘निर्दोष’ शब्दात उपसर्ग कोणता?
A) सु
B) अ
C) निर/नि
D) दु

11) ‘अशक्य’ म्हणजे —
A) शक्य असलेले
B) शक्य नसलेले
C) खूप शक्य
D) थोडे शक्य

12) ‘सुयोग’ मध्ये ‘योग’ चा अर्थ —
A) वाईट संधी
B) चांगली संधी
C) नसलेली संधी
D) चुकीची संधी

13) ‘दुर्गुण’ म्हणजे —
A) चांगले गुण
B) वाईट गुण
C) नवीन गुण
D) मोठे गुण

14) ‘निराशा’ शब्दात कोणता उपसर्ग आहे?
A) दु
B) अ
C) निर
D) सु

15) ‘अपूर्ण’ या शब्दाचा अर्थ —
A) पूर्ण
B) अर्धा
C) पूर्ण नसलेला
D) मोठा

---

Prefixes and Suffixes-भाग ब – प्रत्यय

16) ‘खेळणे’ या शब्दात प्रत्यय कोणता?
A) खेळ
B) णे
C) ने
D) खे

17) ‘गरीबी’ या शब्दात प्रत्यय —
A) गरीब
B) ई
C) बी
D) री

18) ‘मोठेपणा’ मध्ये प्रत्यय —
A) पणा
B) ना
C) मोठे
D) पे

19) ‘दयावान’ मध्ये प्रत्यय —
A) दया
B) वान
C) आन
D) या

20) ‘वाचणे’ शब्दात मूळ शब्द —
A) वाच
B) णे
C) ने
D) वा

21) ‘चांगुलपणा’ मध्ये प्रत्यय —
A) पणा
B) चांगुल
C) ना
D) पन

22) ‘ज्ञानवान’ म्हणजे —
A) ज्ञान नसलेला
B) ज्ञान असलेला
C) ज्ञान देणारा
D) ज्ञान घेणारा

23) ‘उंची’ या शब्दात प्रत्यय —
A) उंच
B) ची
C) ई
D) णे

24) ‘लिहिणे’ शब्दात प्रत्यय —
A) लिहि
B) णे
C) ने
D) ही

25) ‘शहाणपणा’ शब्दात प्रत्यय —
A) शहाण
B) पणा
C) ना
D) पन

26) ‘बसणे’ शब्दात प्रत्यय —
A) बस
B) णे
C) ने
D) सणे

27) ‘बलवान’ म्हणजे —
A) बल नसलेला
B) बल असलेला
C) बल देणारा
D) बल घेणारा

28) ‘सफाई’ मध्ये प्रत्यय —
A) सफा
B) ई
C) फाई
D) णे

29) ‘मोठी’ मध्ये प्रत्यय —
A) मोठ
B) ई
C) टी
D) णे

30) ‘धावणे’ मध्ये प्रत्यय —
A) धाव
B) णे
C) वणे
D) ने

Prefixes and Suffixes-शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

1. उपसर्ग शब्दाच्या सुरुवातीला
2. प्रत्यय शब्दाच्या शेवटी.
3. उपसर्गामुळे अर्थ बदलतो.
4. प्रत्ययामुळे नवीन शब्द तयार होतो.
5. नकारार्थी शब्दांवर प्रश्न येतात.
6. गुण दर्शविणारे शब्द विचारले जातात.
7. योग्य पर्याय निवडा प्रकार.
8. रिकामी जागा भरा.
9. शब्द विभाजन करा.
10. समान उपसर्ग/प्रत्यय ओळखा.

Prefixes and Suffixes-सराव (१० प्रश्न)

1. ‘अ’ उपसर्ग लावून ३ शब्द तयार करा.
2. ‘सु’ उपसर्ग लावून ३ शब्द तयार करा.
3. ‘दु’ उपसर्ग लावून ३ शब्द तयार करा.
4. ‘पणा’ प्रत्यय लावून ३ शब्द तयार करा.
5. ‘ता’ प्रत्यय लावून ३ शब्द तयार करा.
6. ‘कार’ प्रत्यय लावून ३ शब्द तयार करा.
7. ‘वाला’ प्रत्यय लावून ३ शब्द तयार करा.
8. उपसर्ग ओळखा – अयोग्य
9. प्रत्यय ओळखा – सुंदरता
10. शब्द विभाजन करा – सुशिक्षित

निष्कर्ष

उपसर्गघटित व प्रत्ययघटित शब्द (Prefixes and Suffixes)हा मराठी व्याकरणातील अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. उपसर्ग शब्दाच्या सुरुवातीला येऊन त्याचा अर्थ बदलतो, तर प्रत्यय शब्दाच्या शेवटी येऊन नवीन शब्द तयार करतो. या घटकावर आधारित प्रश्न शिष्यवृत्ती परीक्षेत नक्की विचारले जातात. त्यामुळे नियम समजून घेऊन उदाहरणांचा सराव करणे आवश्यक आहे.

योग्य अभ्यास केल्यास हा घटक विद्यार्थ्यांना सहज समजतो आणि भरपूर गुण मिळवून देतो.

Read More –

Number Sense 1 to 100:मूळसंख्या, संयुक्त संख्या, त्रिकोणी संख्या व चौकोनी संख्या – सविस्तर मार्गदर्शक

Stock Expressions: इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती -अभिवादन ते भावना व्यक्तीकरण

Creative Thinking for Std. 4 | इयत्ता ४ थी साठी सर्जनशील विचार क्षमता विकास