ही कथा सांगते सावित्री फुले कशी सावित्रीबाई (Savitribai)झाली, मुलींच्या शिक्षणासाठी आणि समाजसुधारणेसाठी त्यांनी केलेला संघर्ष आणि समर्पण. हा लेख प्रेरणादायी असून लहान मुलांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांसाठी योग्य आहे.
सावित्रीबाईंचा आदर्श – शिक्षणासाठी संघर्ष
खूप वर्षांपूर्वी, महाराष्ट्राच्या सातारा जिल्ह्यातील नायगाव या छोट्याशा गावात एक मुलगी जन्माला आली. घर मातीचं होतं, आजूबाजूला शेतं, आणि आयुष्य अगदी साधं. त्या मुलीचं नाव होतं — सावित्री.(Savitribai)त्या काळात मुली जन्माला आल्या की त्यांच्या आयुष्याचा मार्ग आधीच ठरलेला असायचा — लवकर लग्न, घरकाम, संसार आणि शांतपणे जगणं. शिकणं, प्रश्न विचारणं, स्वप्न पाहणं हे मुलींसाठी नव्हतंच.
पण सावित्रीच्या डोळ्यांत वेगळीच चमक होती. तिला आजूबाजूचं जग समजून घ्यायचं होतं. “हे असंच का?” हा प्रश्न तिच्या मनात वारंवार यायचा. पण त्या प्रश्नांची उत्तरं देणारं कुणी नव्हतं.
लहान वयातच सावित्रीचं लग्न जोतीराव फुले यांच्याशी झालं. सावित्रीचं आयुष्य इथेच बदलू लागलं. जोतीराव हे विचारांनी पुढारलेले, समाजातील अन्याय ओळखणारे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांनी सावित्रीच्या मनात दडलेली जिज्ञासा ओळखली.
एक दिवस संध्याकाळी, जोतीरावांनी सावित्रीच्या हातात एक पुस्तक दिलं.
ते पुस्तक पाहून सावित्री (Savitribai)थबकली.
ती हळूच म्हणाली,
“मला वाचता येत नाही.”
जोतीराव हसले आणि शांतपणे म्हणाले,
“मग शिकूया.”
CTET 2026 – Social Reformers of India
National Portal of India – Savitribai Phule
जोतीराव फुले – मार्गदर्शक आणि प्रेरक
तो क्षण साधा वाटत असला, तरी तो भारतीय इतिहासातील एक महत्त्वाचा वळणबिंदू ठरला.
सावित्रीने अक्षरओळख सुरू केली. ‘अ’ पासून सुरुवात झाली. पण तो ‘अ’ फक्त अक्षर नव्हता, तो अज्ञानाच्या अंधाराला छेद देणारा प्रकाश होता. दिवसेंदिवस सावित्रीचं जग विस्तारत गेलं. तिला उमगलं की शिक्षण म्हणजे फक्त वाचणं-लिहिणं नाही, तर स्वतःची ओळख निर्माण करणं आहे.
लवकरच सावित्री शिक्षिका होण्यासाठी तयार झाली. पण समाज अजूनही तिला स्वीकारायला तयार नव्हता.
१८४८ साल उजाडलं. पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू झाली. त्या शाळेत शिकवणारी पहिली शिक्षिका होती — सावित्री.
पण ही वाट सोपी नव्हती.
दररोज सकाळी सावित्री शाळेकडे निघायची. वाटेत लोक तिला हिणवायचे.
“बायका शिकायला लागल्या तर संसार कसा चालेल?”
“ही धर्म बुडवते आहे!”
काहीजण दगड फेकायचे, तर काहीजण शेण.
त्या वेदना सहन करायला सोप्या नव्हत्या. पण सावित्री थांबली नाही. ती रोज घरातून निघताना एक जादा साडी सोबत घ्यायची. वाटेत अपमान झाला की शाळेत पोहोचल्यावर साडी बदलायची आणि शांतपणे वर्गात उभी राहायची.
वर्गात बसलेल्या मुलींच्या डोळ्यांत तिला स्वतःचं बालपण दिसायचं.
पहिल्यांदा वही हातात घेतलेली एखादी मुलगी,
पहिल्यांदा अक्षर काढताना हसणारी एखादी छोटी मुलगी —
ते दृश्य पाहून सावित्रीला (Savitribai)वाटायचं, “माझा संघर्ष सार्थ आहे.”
हळूहळू लोकांच्या तोंडात तिचं नाव आदराने येऊ लागलं.
सावित्री आता फक्त एक व्यक्ती नव्हती, ती एक चळवळ झाली होती.
पण तिचं कार्य इथेच थांबलं नाही.
त्या काळात विधवा महिलांची अवस्था अत्यंत दयनीय होती. समाज त्यांना जगू देत नव्हता. सावित्रीबाईंनी विधवांसाठी आश्रयस्थान सुरू केलं. अनाथ मुलांसाठी घर उघडलं. अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्या लोकांसाठी पाण्याचे हौद खुले केले.
ती फक्त शिक्षिका राहिली नाही,
ती माणुसकीची शिक्षिका झाली.
हळूहळू समाज तिला वेगळ्या नजरेने पाहू लागला.
लोक म्हणू लागले —
“ही साधी सावित्री नाही… ही सावित्रीबाई आहे.”
“बाई” हा शब्द तिला नात्यामुळे मिळाला नव्हता,
तो तिच्या कर्तृत्वामुळे मिळाला होता.
सावित्री ते सावित्रीबाई(Savitribai) होण्याचा हा प्रवास सोपा नव्हता. तो वेदनांनी, संघर्षांनी आणि अपमानांनी भरलेला होता. पण तिच्या मनात एकच ध्येय होतं — ज्ञानाचा दिवा पेटवायचा.
शेवटी प्लेगची साथ आली. लोक आजारी पडू लागले. भीतीचं वातावरण होतं. पण सावित्रीबाई घरी बसल्या नाहीत. त्या आजारी लोकांची सेवा करू लागल्या. एक दिवस एका आजारी मुलाला पाठीवर घेऊन चालताना त्यांना स्वतःलाच आजार झाला.
त्या आजारातून त्या कधीच बऱ्या झाल्या नाहीत.
पण सावित्रीबाई गेल्या तरी त्यांचा विचार जिवंत राहिला.
आज जेव्हा एखादी मुलगी शाळेच्या पायऱ्या चढते,
आज जेव्हा एखादी स्त्री आत्मविश्वासाने उभी राहते,
तेव्हा नकळत ती सावित्रीबाईंच्याच वाटेवरून चालत असते.
सावित्री(Savitribai) जन्माने एक साधी मुलगी होती,
पण शिक्षण, संघर्ष आणि माणुसकीमुळे ती ‘सावित्रीबाई’ बनली.
३ जानेवारी — सावित्रीबाई फुले जयंती — हा फक्त एक दिवस नाही,
तो विचारांची मशाल आहे.
आज आपल्यालाही तोच प्रश्न स्वतःला विचारायचा आहे —
आपण त्या मशालीला पुढे नेत आहोत का?
निष्कर्ष
सावित्री फुले (Savitribai)ही फक्त शिक्षिका नाही, तर सामाजिक बदलाची प्रतीक होती. ज्ञान आणि शिक्षणाच्या प्रकाशामुळे त्यांनी समाजातील अंधश्रद्धा, असमानता आणि अन्यायावर मात केली. आज आपण जे काही शिकतो, जे काही स्त्रियांसाठी शक्य होतं, त्यामागे सावित्रीबाईंचं अदम्य कर्तृत्व आणि संघर्ष आहे. आपल्यालाही त्यांच्या शिक्षणाचा दिवा पुढे नेण्याची जबाबदारी आहे.