आज अनाथांची माय सिंधुताई सपकाळ (Sindhutai Sapkal) यांच्या पुण्यतिथी निमित्त त्यांच्या आयुष्यातील एक मनाला भिडणारा प्रसंग आठवूया. भुकेतही इतरांच्या भुकेला प्राधान्य देणारे त्यांचे मातृत्व, त्याग आणि माणुसकी या लेखातून उलगडते. सिंधुताईंचे जीवन संघर्षातून सेवा आणि वेदनेतून वात्सल्य निर्माण करणारी प्रेरणादायी कहाणी आहे.
प्रस्तावना
भारतीय समाजात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी जन्माला येतात की त्यांचे जीवन स्वतःपुरते न राहता हजारो लोकांचे जीवन उजळून टाकते. अशाच एक असामान्य, करुणामयी आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व म्हणजे सिंधुताई सपकाळ(Sindhutai Sapkal). “अनाथांची माय” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सिंधुताईंनी आपल्या आयुष्यातील दुःख, अपमान आणि संघर्ष यांना समाजसेवेचे बळ बनवले.
अशाच प्रकारच्या आणखी लेखांसाठी येथे click करा .
बालपण आणि शिक्षण
सिंधुताई सपकाळ (Sindhutai Sapkal)यांचा जन्म १४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील पिंपरी मेघे येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव सिंधू श्रीहरी सपकाळ असे होते.
त्या काळात मुलींचे शिक्षण म्हणजे दुय्यम गोष्ट मानली जात होती. सिंधुताईंनाही शिक्षणापासून वंचित ठेवण्यात आले. तरीही त्यांनी स्वतःच्या जिद्दीने शिक्षण घेण्याचा प्रयत्न केला आणि चौथीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले.
बालविवाह आणि संघर्षमय आयुष्य
सिंधुताईंचा विवाह केवळ ९ वर्षांच्या वयात झाला. विवाहानंतर त्यांचे आयुष्य अधिक कठीण झाले. पतीकडून त्यांना सतत अपमान, छळ आणि अन्याय सहन करावा लागला.
गर्भवती असताना त्यांच्यावर चारित्र्याचा आरोप करण्यात आला आणि त्यांना घराबाहेर काढण्यात आले. समाजानेही त्यांना स्वीकारले नाही. अशा अवस्थेतच त्यांनी रस्त्यावर, स्मशानभूमीत आणि रेल्वे स्थानकांवर आश्रय घेतला.
मातृत्वाचा नवा अर्थ
१९७० साली त्यांनी ममता नावाच्या मुलीला जन्म दिला. स्वतःच्या पोटच्या मुलीपेक्षा समाजातील अनाथ, उपेक्षित, निराधार मुलांना आईचे प्रेम देण्याचा त्यांनी निर्णय घेतला.
स्वतः भुकेले राहून इतर मुलांचे पोट भरावे, हा त्यांचा जीवनमंत्र बनला. हळूहळू अनेक अनाथ मुले त्यांच्या आयुष्यात आली आणि त्या सर्वांची “माई” बनल्या.
समाजकार्याची सुरुवात
सिंधुताईंनी भिक्षा मागून, लोकांकडून मदत गोळा करून अनाथालये सुरू केली. त्यांनी आयुष्यभरात ७०० हून अधिक मुलांना सांभाळले आणि त्यातील अनेकांना शिक्षण, रोजगार व सन्मानाचे आयुष्य मिळवून दिले.
एक मनाला भिडणारा प्रसंग – “माईंची भाकर”
रात्र खूप थंड होती. स्मशानभूमीजवळचा तो अंधार जणू सिंधुताईंच्या आयुष्यातील वेदनांचाच भाग झाला होता. अंगावर फाटकी साडी, पायात चप्पल नाही, पोटात प्रचंड भूक… आणि पोटाशी धरलेलं एक नवजात बाळ.
त्या दिवशी सिंधुताई तीन दिवसांपासून उपाशी होत्या. पोटात कळा उठत होत्या, पण डोळ्यांत अश्रू नव्हते — कारण त्या अश्रूंनाही आता सवय झाली होती.
त्या रस्त्याच्या कडेला बसल्या होत्या. तेवढ्यात एक स्त्री पुढे आली. तिच्या हातात गरम भाकर आणि थोडी भाजी होती.
ती म्हणाली,
“घे बाई, खा काहीतरी.”
सिंधुताईंनी भाकर हातात घेतली… पण तोंडात नेली नाही.
त्यांनी ती भाकर दोन तुकडे केली.
एक तुकडा स्वतःच्या तोंडाकडे गेला…
आणि दुसरा तुकडा त्यांनी बाजूला बसलेल्या एका लहान अनाथ मुलाच्या हातात दिला.
त्या स्त्रीने आश्चर्याने विचारले,
“तू तीन दिवस उपाशी आहेस असं दिसतंय, तरी मुलालाच आधी का दिलंस?”
सिंधुताई शांतपणे म्हणाल्या,
“माझी भूक एक दिवस थांबेल… पण याची भूक आयुष्यभर थांबली तर?”
त्या एका वाक्यात मातृत्व, त्याग आणि माणुसकीचा महासागर होता.
त्या रात्री सिंधुताईंनी अर्धी भाकर खाल्ली…
पण पूर्णपणे आई झाल्या.
त्यांनी स्थापन केलेली काही संस्थाः
- ममता बालसदन, पुणे
- सावित्रीबाई फुले अनाथालय
- अभिमान बालगृह
- गंगाधाम वृद्धाश्रम
भाषणे आणि विचार
सिंधुताई सपकाळ(Sindhutai Sapkal) या उत्तम वक्त्या होत्या. त्यांच्या भाषणात अनुभवांचा सागर, करुणा, विनोद आणि प्रबोधन यांचा संगम असे.
त्या नेहमी म्हणत:
“मी जन्माला घातलेली मुले माझी नाहीत, पण मी घडवलेली मुले माझी आहेत.”
त्यांचे विचार समाजाला माणुसकी, सहानुभूती आणि कर्तव्याची जाणीव करून देणारे होते.
पुरस्कार आणि सन्मान
सिंधुताईंच्या(Sindhutai Sapkal) कार्याची दखल देश-विदेशात घेतली गेली.
प्रमुख पुरस्कार
- पद्मश्री पुरस्कार (२०२१)
- अहिल्याबाई होळकर पुरस्कार
- समाजभूषण पुरस्कार
- महाराष्ट्र शासनाचा आदर्श समाजसेवक पुरस्कार
सिंधुताईंचे सामाजिक योगदान
- अनाथ मुलांना कुटुंब दिले
- स्त्रियांच्या स्वाभिमानाची जाणीव करून दिली
- दुःखातून शक्ती निर्माण कशी करावी हे शिकवले
- समाजसेवेचा खरा अर्थ जगासमोर मांडला
निधन
४ जानेवारी २०२२ रोजी वयाच्या ७३ व्या वर्षी सिंधुताई सपकाळ (Sindhutai Sapkal) यांचे पुणे येथे निधन झाले. जरी त्या आज आपल्यात नसल्या तरी त्यांचे कार्य, विचार आणि संस्कार अजूनही हजारो मुलांच्या जीवनात जिवंत आहेत.
श्रद्धांजली
आज माई शारीरिक रूपात आपल्यात नसल्या,
पण
त्यांचा त्याग,
त्यांची करुणा,
आणि
त्यांचं मातृत्व
आजही हजारो पोरक्यांच्या हसण्यात जिवंत आहे.
सिंधुताई सपकाळ – अनाथांची माय – यांना विनम्र अभिवादन. 🌺
निष्कर्ष
सिंधुताई सपकाळ (Sindhutai Sapkal)यांचे जीवन म्हणजे संघर्षातून सेवा, वेदनेतून वात्सल्य आणि अंधारातून प्रकाश निर्माण करण्याची जिवंत प्रेरणा आहे. त्यांनी दाखवून दिले की परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी माणुसकी जिवंत ठेवली तर समाज बदलता येतो.
आजही “माई” हजारो हृदयांत जिवंत आहेत.