हा लेख CTET 2026 व शिक्षक भरतीसाठी उपयुक्त असून यात Piaget चे Cognitive & Social Development in Child Psychology, ZPD व भाषा-विचार संबंध (Language & Thought) यांचे Marathi + English मध्ये सविस्तर व सोप्या भाषेत स्पष्टीकरण करण्यात आले आहे.
प्रस्तावना
बालकाचा विकास म्हणजे केवळ शारीरिक वाढ नाही, तर त्याच्या मनाचा, विचारांचा, बुद्धिमत्तेचा व समाजाशी असलेल्या संपर्काचा विकास होय.
Child development is a continuous process of cognitive, Social Development emotional, and moral growth.
संज्ञानात्मक विकास (Cognitive Development) म्हणजे बालकाची विचारशक्ती, स्मरणशक्ती, समस्या सोडवण्याची क्षमता, निर्णय घेण्याची शक्ती यांचा विकास.
तर सामाजिक विकास (Social Development) म्हणजे बालकाने सभोवतालील लोकांशी संवाद, सहकार्य, संस्कृती व मूल्ये आत्मसात करणे.
या दोन्ही विकासाचा अभ्यास करण्यासाठी Jean Piaget आणि Lev Vygotsky हे दोन जगप्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात.
पियाजेचा संज्ञानात्मक विकास सिद्धांत (Piaget’s Cognitive Social Development Theory)
Jean Piaget हा स्विस मानसशास्त्रज्ञ होता. त्याने सांगितले की बालक स्वतःच्या अनुभवातून शिकते (Child learns by doing).
त्याच्या मते संज्ञानात्मक विकास चार टप्प्यांत होतो.
✅ 1. Sensorimotor Stage (०–२ वर्षे)
या टप्प्यात बालक इंद्रिय व हालचालीच्या साहाय्याने शिकते.
- वस्तू पाहणे, पकडणे
- आवाज ओळखणे
- Object Permanence विकसित होते
👉 Example: खेळणे लपवल्यावरही ते अस्तित्वात आहे हे बालकाला कळते.
✅ 2. Pre-Operational Stage (२–७ वर्षे)
या टप्प्यात बालक:Social Development
- कल्पनाविश्वात वावरते
- Egocentric (Self-centred) असते
- तर्कशक्ती अपुरी असते
👉 It thinks the world revolves around itself.
✅ 3. Concrete Operational Stage (७–११ वर्षे)
या टप्प्यात:
- बालक तर्कशक्तीने विचार करू लागते
- गणिती संकल्पना समजतात
- Conservation of quantity समजते
👉 This is the most important stage for school learning.
✅ 4. Formal Operational Stage (११ वर्षांनंतर)
या टप्प्यात:
- अमूर्त विचार (Abstract Thinking)
- वैज्ञानिक दृष्टिकोन
- तर्क, कल्पनाशक्ती पूर्ण विकसित
📝 Piaget Theory Summary:
| टप्पा | वय | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| Sensorimotor | 0–2 | इंद्रियांद्वारे शिक्षण |
| Pre-operational | 2–7 | कल्पनाविश्व |
| Concrete | 7–11 | तर्कशक्ती |
| Formal | 11+ | अमूर्त विचार |
2️⃣ वायगोत्स्कीचा सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांत (Vygotsky’s Sociocultural Theory)
Lev Vygotsky हा रशियन मानसशास्त्रज्ञ होता. त्याच्या मते:Social Development
“Child’s learning happens first socially and then individually.”
म्हणजेच बालक आधी समाजातून शिकते, नंतर ते ज्ञान स्वतःमध्ये आत्मसात करते.
✅ Zone of Proximal Development (ZPD)
ZPD म्हणजे:
बालक स्वतः जे करू शकत नाही, पण शिक्षक, पालक किंवा मित्रांच्या मदतीने जे करू शकते, ती क्षमता म्हणजे ZPD.
✅ यातूनच Scaffolding (मार्गदर्शनाद्वारे मदत) ही संकल्पना मांडली गेली.
✅ Social Interaction महत्व
- भाषा (Language)
- संस्कृती (Culture)
- शिक्षक (Teacher)
- पालक (Parents)
- मित्रपरिवार (Peers)
या सगळ्यांचा बालकाच्या बुद्धिमत्तेवर थेट प्रभाव पडतो.
3️⃣ भाषा व विचारसंबंध (Relationship Between Language & Thought)
भाषा व विचार यांच्यात घनिष्ठ संबंध आहे.
Piaget चा दृष्टिकोन:
- Thought comes first, language follows.
- आधी विचार येतो, नंतर भाषा.
Vygotsky चा दृष्टिकोन:
- Language shapes thinking.
- भाषा विचार घडवते.
👉 लहान मुलं स्वतःशी बोलतात (Self-talk) → तेच पुढे Internal Thinking बनते
शाळेतील उपयोगिता (Educational Relevance)
- शिक्षकाने बालकाचा ZPD ओळखून शिकवले पाहिजे
- वयाप्रमाणे अध्यापन पद्धती बदलली पाहिजे
- समूहचर्चा, प्रोजेक्ट्स, संवाद यांचा वापर करावा
CTET 2026 साठी महत्त्वाचे मुद्दे
✅ Piaget ने 4 stages दिले
✅ Vygotsky = Social Interaction
✅ ZPD = Most Important Concept
✅ Language + Thought = Cognitive Growth
बालविकास 0 ते 11 वर्षे संपूर्ण मार्गदर्शक
NCERT Educational Psychology Notes
Cognitive & Social Development — MCQs (CTET 2026)
✅ Q1. पियाजे कोणत्या देशातील मानसशास्त्रज्ञ होते?
A) Germany
B) Russia
C) Switzerland
D) America
➡️ उत्तर: C) Switzerland
✅ Q2. Piaget च्या सिद्धांतात एकूण किती टप्पे आहेत?
A) 2
B) 3
C) 4
D) 5
➡️ उत्तर: C) 4
✅ Q3. 0–2 वयोगटातील टप्पा कोणता?
A) Pre-operational
B) Sensorimotor
C) Concrete
D) Formal
➡️ उत्तर: B) Sensorimotor
✅ Q4. ‘Object Permanence’ कोणत्या टप्प्यात विकसित होते?
A) Sensorimotor
B) Pre-operational
C) Concrete
D) Formal
➡️ उत्तर: A) Sensorimotor
✅ Q5. Egocentrism कोणत्या टप्प्यात आढळते?
A) Sensorimotor
B) Pre-operational
C) Concrete
D) Formal
➡️ उत्तर: B) Pre-operational
✅ Q6. Conservation of Quantity कोणत्या टप्प्यात समजते?
A) Pre-operational
B) Sensorimotor
C) Concrete Operational
D) Formal Operational
➡️ उत्तर: C) Concrete Operational
✅ Q7. Abstract Thinking कोणत्या टप्प्यात आढळते?
A) Concrete
B) Pre-operational
C) Sensorimotor
D) Formal Operational
➡️ उत्तर: D) Formal Operational
✅ Q8. Vygotsky कोणत्या देशातील मानसशास्त्रज्ञ होते?
A) America
B) Russia
C) Germany
D) France
➡️ उत्तर: B) Russia
✅ Q9. ZPD चा पूर्ण अर्थ काय?
A) Zone of Personal Development
B) Zone of Psychological Development
C) Zone of Proximal Development
D) Zone of Practical Development
➡️ उत्तर: C) Zone of Proximal Development
✅ Q10. बालक शिक्षकाच्या मदतीने जे करू शकतो त्याला काय म्हणतात?
A) Intelligence
B) ZPD
C) Maturation
D) Learning
➡️ उत्तर: B) ZPD
✅ Q11. Scaffolding ही संकल्पना कोणी मांडली?
A) Piaget
B) Skinner
C) Vygotsky
D) Pavlov
➡️ उत्तर: C) Vygotsky
✅ Q12. “Learning is a social process” हे विधान कोणी मांडले?
A) Piaget
B) Vygotsky
C) Freud
D) Bandura
➡️ उत्तर: B) Vygotsky
✅ Q13. Piaget च्या मते भाषा कशानंतर विकसित होते?
A) विचार
B) भावना
C) संस्कृती
D) समाज
➡️ उत्तर: A) विचार (Thought)
✅ Q14. Vygotsky च्या मते भाषा कशावर प्रभाव टाकते?
A) Memory
B) Emotion
C) Thinking
D) Intelligence
➡️ उत्तर: C) Thinking
✅ Q15. Self-talk कोणत्या विकासाशी संबंधित आहे?
A) Emotional
B) Social
C) Language & Thought
D) Physical
➡️ उत्तर: C) Language & Thought
✅ Q16. CTET मध्ये कोणता सिद्धांत सर्वाधिक विचारला जातो?
A) Freud
B) Erikson
C) Piaget & Vygotsky
D) Skinner
➡️ उत्तर: C) Piaget & Vygotsky
✅ Q17. सामाजिक विकासाचा मुख्य घटक कोणता?
A) School
B) Friends
C) Language
D) वरील सर्व
➡️ उत्तर: D) वरील सर्व
✅ Q18. बालक स्वतःच्या अनुभवातून शिकते – हे कोणाचे मत आहे?
A) Skinner
B) Piaget
C) Freud
D) Vygotsky
➡️ उत्तर: B) Piaget
✅ Q19. समूहचर्चा (Group Discussion) कोणत्या सिद्धांतावर आधारित आहे?
A) Behaviorism
B) Constructivism
C) Sociocultural Theory
D) Psychoanalysis
➡️ उत्तर: C) Sociocultural Theory
✅ Q20. ‘बालक आधी समाजातून शिकते’ हे कोणाचे विधान?
A) Piaget
B) Vygotsky
C) Erikson
D) Thorndike
➡️ उत्तर: B) Vygotsky
✅ Q21. 7–11 वयोगटात कोणता टप्पा असतो?
A) Sensorimotor
B) Pre-operational
C) Concrete Operational
D) Formal Operational
➡️ उत्तर: C) Concrete Operational
✅ Q22. तर्कशक्तीचा सर्वाधिक विकास कोणत्या टप्प्यात होतो?
A) Pre-operational
B) Concrete
C) Formal
D) Sensorimotor
➡️ उत्तर: C) Formal Operational
✅ Q23. Language + Social Interaction = ?
A) Physical Development
B) Emotional Growth
C) Cognitive Development
D) Moral Development
➡️ उत्तर: C) Cognitive Development
✅ Q24. शिक्षकाने अध्यापन करताना सर्वात आधी कोणती गोष्ट लक्षात घ्यावी?
A) वय
B) ZPD
C) वर्ग
D) पुस्तक
➡️ उत्तर: B) ZPD
✅ Q25. Piaget चा सिद्धांत कोणत्या प्रकारात मोडतो?
A) Behaviorism
B) Constructivism
C) Psychoanalysis
D) Humanism
➡️ उत्तर: B) Constructivism
निष्कर्ष –Social Development
संज्ञानात्मक व सामाजिक विकास हे बालकाच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचा पाया आहेत.
Piaget आपल्याला Thinking Structure समजावतो,
Vygotsky आपल्याला Social Learning Power दाखवतो,
आणि भाषा-विचार संबंध आपल्याला मानसिक विकासाची दिशा शिकवतो.
🎯 CTET 2026 साठी हा अभ्यास अत्यंत निर्णायक ठरणार आहे.