१९६६ चा ताश्कंद करार (Tashkand Karar ) हा १९६५ च्या भारत–पाकिस्तान युद्धानंतर झालेला एक अत्यंत महत्त्वाचा शांतता करार होता. या कराराद्वारे दोन्ही देशांनी युद्धपूर्व स्थितीकडे परत जाण्याचा, सीमारेषेवर शांतता राखण्याचा आणि भविष्यातील मतभेद शांततामय मार्गाने सोडवण्याचा निर्णय घेतला. या लेखामध्ये ताश्कंद कराराची पार्श्वभूमी, करारातील प्रमुख अटी, त्याचे महत्त्व व मर्यादा, तसेच पंतप्रधान लालबहादूर शास्त्री यांचे ताश्कंदमधील निधन या सर्व बाबी सविस्तरपणे मांडण्यात आल्या आहेत.
प्रस्तावना
भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील संबंध इतिहासापासूनच तणावपूर्ण राहिले आहेत. फाळणीनंतर निर्माण झालेल्या काश्मीर प्रश्नामुळे दोन्ही देशांमध्ये अनेक वेळा संघर्ष झाले. १९६५ साली भारत-पाकिस्तान यांच्यात झालेल्या युद्धानंतर दोन्ही देश आर्थिक, लष्करी व सामाजिकदृष्ट्या मोठ्या अडचणीत सापडले. या युद्धानंतर निर्माण झालेल्या तणावपूर्ण परिस्थितीत शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी १० जानेवारी १९६६ रोजी ताश्कंद करार(Tashkand Karar ) करण्यात आला. हा करार भारताचे पंतप्रधान लालबहादूर शास्त्री आणि पाकिस्तानचे राष्ट्राध्यक्ष फिल्ड मार्शल अयूब खान यांच्यात झाला.
अशाच प्रकरचे लेख वाचण्यासाठी येथे click करा .
ताश्कंद कराराची सविस्तर माहिती (Wikipedia)
१९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध : पार्श्वभूमी
१९६५ मध्ये पाकिस्तानने “ऑपरेशन जिब्राल्टर” अंतर्गत काश्मीरमध्ये घुसखोरी केली. या कारवाईला प्रत्युत्तर म्हणून भारताने जोरदार लष्करी कारवाई केली. युद्ध भारताच्या पंजाब, राजस्थान आणि काश्मीर भागात पसरले. दोन्ही देशांचे मोठे नुकसान झाले.
जरी कोणताही देश स्पष्ट विजयी ठरला नाही, तरी युद्धामुळे दोन्ही अर्थव्यवस्था कमकुवत झाल्या. आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही या युद्धाबाबत चिंता व्यक्त केली जात होती. अमेरिका आणि सोव्हिएत रशिया यांसारख्या महासत्तांनी युद्ध थांबवण्यासाठी दबाव टाकला.
सोव्हिएत रशियाची मध्यस्थी
त्या काळात सोव्हिएत रशिया (USSR) हा जागतिक राजकारणातील एक प्रभावी देश होता. सोव्हिएत पंतप्रधान अलेक्सी कोसिगिन यांनी भारत व पाकिस्तान यांच्यात मध्यस्थी करण्याची भूमिका घेतली.
दोन्ही देशांच्या नेत्यांना उझबेकिस्तानमधील ताश्कंद शहरात चर्चेसाठी आमंत्रित करण्यात आले. यामागील उद्देश म्हणजे युद्धानंतर निर्माण झालेला तणाव कमी करून शांततेचा मार्ग शोधणे.
ताश्कंद करार (Tashkand Karar ) : तारीख आणि सहभागी
- तारीख: १० जानेवारी १९६६
- स्थळ: ताश्कंद (उझबेकिस्तान, तत्कालीन सोव्हिएत रशिया)
- भारताकडून: पंतप्रधान लालबहादूर शास्त्री
- पाकिस्तानकडून: राष्ट्राध्यक्ष अयूब खान
- मध्यस्थ: अलेक्सी कोसिगिन (सोव्हिएत रशिया)
ताश्कंद करारातील प्रमुख अटी
ताश्कंद करारात दोन्ही देशांनी शांतता आणि सौहार्द राखण्यासंबंधी काही महत्त्वाच्या अटी मान्य केल्या. त्या पुढीलप्रमाणे—(Tashkand Karar )
- युद्धपूर्व स्थितीकडे परतणे
भारत आणि पाकिस्तान यांनी युद्धादरम्यान जिंकलेले सर्व प्रदेश परत देण्याचे मान्य केले. म्हणजेच, ५ ऑगस्ट १९६५ पूर्वीची स्थिती पुन्हा प्रस्थापित करण्याचा निर्णय झाला. - लष्करी संघर्ष टाळण्याचे आश्वासन
दोन्ही देशांनी भविष्यात कोणताही सशस्त्र संघर्ष न करण्याचे आणि मतभेद शांततापूर्ण मार्गाने सोडवण्याचे मान्य केले. - सीमारेषेवर शांतता राखणे
आंतरराष्ट्रीय सीमा आणि नियंत्रण रेषेवर (Line of Control) शांतता राखण्याचे ठरवण्यात आले. - राजनैतिक संबंध सुधारण्याचा निर्णय
दोन्ही देशांनी आपापले राजनैतिक संबंध पुन्हा सामान्य करण्याचा प्रयत्न करण्याचे मान्य केले. - कैद्यांची देवाणघेवाण
युद्धकैद्यांची देवाणघेवाण करण्यावर सहमती झाली. - एकमेकांच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप न करण्याचे वचन
भारत आणि पाकिस्तान यांनी एकमेकांच्या अंतर्गत राजकारणात किंवा कारभारात हस्तक्षेप न करण्याचे आश्वासन दिले.
ताश्कंद कराराचे महत्त्व
ताश्कंद करारामुळे(Tashkand Karar ) तात्काळ युद्धजन्य परिस्थिती निवळली. सीमांवर शांतता प्रस्थापित झाली आणि दोन्ही देशांनी पुन्हा युद्ध टाळण्याचा प्रयत्न केला. आंतरराष्ट्रीय समुदायाने या कराराचे स्वागत केले.
भारताच्या दृष्टीने हा करार शांततेचा संदेश देणारा होता. लालबहादूर शास्त्री यांनी “शांततेसाठी सामंजस्य” हे धोरण स्वीकारले.
लालबहादूर शास्त्री यांचे ताश्कंदमधील निधन
ताश्कंद करारावर स्वाक्षरी झाल्यानंतर अवघ्या काही तासांतच, ११ जानेवारी १९६६ रोजी लालबहादूर शास्त्री यांचे ताश्कंद (Tashkand Karar ) येथे आकस्मिक निधन झाले.
हे निधन आजही अनेक प्रश्न निर्माण करते. अधिकृत कारण हृदयविकार असे सांगण्यात आले, परंतु त्यांच्या मृत्यूभोवती अनेक संशय आणि चर्चा आजही केल्या जातात.
शास्त्रींच्या निधनामुळे भारताला एक प्रामाणिक, साधे आणि राष्ट्रहितासाठी झटणारे नेतृत्व गमवावे लागले.
ताश्कंद करारावर झालेली टीका
जरी ताश्कंद(Tashkand Karar ) करारामुळे युद्ध थांबले, तरी भारतात काही प्रमाणात टीका झाली.
- भारताने युद्धात मिळवलेले काही महत्त्वाचे प्रदेश पाकिस्तानला परत दिल्यामुळे अनेकांना नाराजी वाटली.
- काश्मीर प्रश्नावर कोणताही ठोस तोडगा न निघाल्यामुळे हा करार अपुरा असल्याचे मत काही नेत्यांनी व्यक्त केले.
दीर्घकालीन परिणाम
ताश्कंद कराराने (Tashkand Karar ) भारत-पाकिस्तान संबंधांमध्ये तात्पुरती शांतता आणली, परंतु दीर्घकालीन स्थैर्य निर्माण झाले नाही. पुढील काळात १९७१ चे युद्ध, शिमला करार आणि कारगिल संघर्ष यांसारख्या घटना घडल्या.
तरीही, ताश्कंद करार हा भारत-पाकिस्तान संबंधांमधील एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक टप्पा मानला जातो.
निष्कर्ष
१९६६ चा ताश्कंद करार (Tashkand Karar ) हा भारत-पाकिस्तान संघर्षाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे. युद्धानंतर शांततेसाठी केलेला हा प्रयत्न होता. लालबहादूर शास्त्री यांचे शांततावादी नेतृत्व, सोव्हिएत रशियाची मध्यस्थी आणि आंतरराष्ट्रीय दबाव यांमुळे हा करार शक्य झाला.
जरी या करारामुळे सर्व प्रश्न सुटले नाहीत, तरी युद्धाऐवजी संवादाचा मार्ग स्वीकारण्याचा हा एक महत्त्वाचा प्रयत्न होता. म्हणूनच, ताश्कंद करार भारतीय उपखंडाच्या इतिहासात शांततेचे प्रतीक म्हणून ओळखला जातो.