Vocabulary म्हणजे शब्दसंपदा. CTET-2026 मध्ये Vocabulary वर आधारित प्रश्न हे reading comprehension, grammar आणि language usage मध्ये विचारले जातात. योग्य शब्दांचा अर्थ, वापर आणि संदर्भ ओळखणे हे CTET साठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
प्रस्तावना
भाषा ही विचार व्यक्त करण्याचे प्रभावी माध्यम आहे आणि Vocabulary (शब्दसंपदा) ही त्या भाषेची खरी ताकद आहे. इंग्रजी भाषा शिकताना किंवा स्पर्धा परीक्षांची तयारी करताना योग्य शब्दांचा अर्थ, वापर आणि संदर्भ समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. CTET-2026 परीक्षेत Language-I आणि Language-II या दोन्ही घटकांमध्ये Vocabulary वर आधारित प्रश्न मोठ्या प्रमाणात विचारले जातात.
Synonyms (समानार्थी शब्द), Antonyms (विरुद्धार्थी शब्द), One-word Substitution, Idioms & Phrases, Homophones-Homonyms, Prefix-Suffix आणि Collocations हे Vocabulary चे महत्त्वाचे भाग आहेत. हे घटक उमेदवाराची भाषिक समज, शब्दज्ञान आणि वाक्यरचना कौशल्य तपासतात. योग्य शब्द निवडण्याची क्षमता ही चांगल्या शिक्षकाची ओळख मानली जाते.
म्हणूनच CTET-2026 ची तयारी करताना Vocabulary चा नियमित सराव करणे, शब्दांचे अर्थ संदर्भासह समजून घेणे आणि त्यांचा योग्य वापर शिकणे आवश्यक आहे. ही शब्दसंपदा केवळ परीक्षेत यश मिळवण्यासाठीच नव्हे, तर प्रभावी अध्यापन व संवाद कौशल्य विकसित करण्यासाठीही उपयुक्त ठरते.
Grammar for CTET 2026 – Grammar notes & exercises
Word meanings, synonyms, antonyms
Synonyms & Antonyms-Vocabulary
(समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द)
🔹 Synonyms (समानार्थी शब्द)
Synonym म्हणजे समान किंवा जवळजवळ समान अर्थ असलेले शब्द.
Examples:
- Happy – Joyful (आनंदी)
- Sad – Unhappy (दुःखी)
- Big – Large (मोठा)
- Small – Tiny (लहान)
- Fast – Quick (जलद)
- Slow – Sluggish (मंद)
- Begin – Start (सुरुवात करणे)
- End – Finish (समाप्त करणे)
- Brave – Courageous (धैर्यवान)
- Clever – Intelligent (हुशार)
- Angry – Furious (रागावलेला)
- Easy – Simple (सोपे)
- Hard – Difficult (कठीण)
- Rich – Wealthy (श्रीमंत)
- Poor – Needy (गरीब)
- Honest – Truthful (प्रामाणिक)
- Lazy – Idle (आळशी)
- Beautiful – Pretty (सुंदर)
- Strong – Powerful (शक्तिशाली)
- Weak – Feeble (कमकुवत)
- Buy – Purchase (खरेदी करणे)
- Help – Assist (मदत करणे)
- Fear – Afraid (भीती)
- Love – Affection (प्रेम)
- Hate – Dislike (तिरस्कार)
- Speak – Talk (बोलणे)
- See – Observe (पाहणे)
- Show – Display (दाखवणे)
- Job – Occupation (नोकरी)
- Student – Learner (विद्यार्थी)
- Teacher – Educator (शिक्षक)
- Friend – Companion (मित्र)
- Answer – Reply (उत्तर)
- Ask – Question (विचारणे)
- Idea – Thought (कल्पना)
- Chance – Opportunity (संधी)
- Error – Mistake (चूक)
- Calm – Quiet (शांत)
- Old – Ancient (जुना)
🔹 Antonyms (विरुद्धार्थी शब्द)
Antonym म्हणजे विरुद्ध अर्थ असलेले शब्द.
Examples:
- Hot × Cold (गरम × थंड)
- Big × Small (मोठा × लहान)
- Fast × Slow (जलद × मंद)
- Happy × Sad (आनंदी × दुःखी)
- Rich × Poor (श्रीमंत × गरीब)
- Strong × Weak (मजबूत × कमकुवत)
- Easy × Difficult (सोपे × कठीण)
- Day × Night (दिवस × रात्र)
- Old × Young (जुना × तरुण)
- Open × Close (उघड × बंद)
- Early × Late (लवकर × उशीर)
- True × False (खरे × खोटे)
- Success × Failure (यश × अपयश)
- Accept × Reject (स्वीकार × नाकारणे)
- Love × Hate (प्रेम × द्वेष)
- Honest × Dishonest (प्रामाणिक × अप्रामाणिक)
- Brave × Coward (धाडसी × भित्रा)
- Buy × Sell (खरेदी × विक्री)
- Give × Take (देणे × घेणे)
- Above × Below (वर × खाली)
- Inside × Outside (आत × बाहेर)
- Clean × Dirty (स्वच्छ × घाणेरडा)
- Full × Empty (भरलेले × रिकामे)
- Light × Heavy (हलके × जड)
- Begin × End (सुरुवात × शेवट)
- Win × Lose (जिंकणे × हरवणे)
- Safe × Dangerous (सुरक्षित × धोकादायक)
- Agree × Disagree (सहमत × असहमत)
- Right × Wrong (बरोबर × चूक)
- Increase × Decrease (वाढ × घट)
- Public × Private (सार्वजनिक × खाजगी)
- Loud × Silent (मोठा आवाज × शांत)
- Smooth × Rough (गुळगुळीत × खरबरीत)
- Push × Pull (ढकलणे × ओढणे)
- Alive × Dead (जिवंत × मृत)
- Long × Short (लांब × छोटे)
- Tall × Short (उंच × ठेंगणे)
- Near × Far (जवळ × दूर)
- Before × After (आधी × नंतर)
- Simple × Complex (सोपे × गुंतागुंतीचे)
📌 CTET Tip: Passage मध्ये शब्दाचा अर्थ context वरून ओळखा.
2️⃣ One-word Substitution
(एका वाक्यासाठी एक शब्द)
One-word substitution म्हणजे एखाद्या वाक्याचा अर्थ सांगणारा एकच शब्द.
| Phrase | One Word |
|---|---|
| One who loves books | Bibliophile |
| One who speaks less | Taciturn |
| A life history written by oneself | Autobiography |
| One who hates mankind | Misanthrope |
📌 CTET मध्ये थेट MCQ स्वरूपात प्रश्न येतात.
3️⃣ Idioms & Phrases
(वाक्प्रचार व म्हणी)
Idioms म्हणजे ज्यांचा अर्थ शब्दशः नसतो.
Examples:
- A blessing in disguise – संकटात संधी
- Once in a blue moon – फार क्वचित
- Break the ice – सुरुवात करणे
- At the eleventh hour – शेवटच्या क्षणी
📌 CTET Tip: Idioms चे अर्थ लक्षात ठेवा, literal meaning टाळा.
4️⃣ Homophones & Homonyms-Vocabulary
(समान उच्चार / समान शब्द वेगळा अर्थ)
🔹 Homophones
उच्चार समान पण spelling व अर्थ वेगळा.
Examples:
- Write – Right
- Sea – See
- Flower – Flour
🔹 Homonyms
Spelling व उच्चार समान पण अर्थ वेगळा.
Examples:
- Bat (फलंदाजी / वटवाघूळ)
- Bank (नदीकाठ / बँक)
- Match (सामना / काडी)
📌 CTET मध्ये sentence-based प्रश्न येतात.
5️⃣ Prefix & Suffix-Vocabulary
(उपसर्ग व प्रत्यय)
🔹 Prefix (शब्दाच्या आधी लागतो)
| Prefix | Meaning | Example |
|---|---|---|
| Un- | Not | Unhappy |
| Re- | Again | Rewrite |
| Dis- | Opposite | Disagree |
🔹 Suffix (शब्दाच्या शेवटी लागतो)
| Suffix | Meaning | Example |
|---|---|---|
| -ness | Quality | Kindness |
| -ful | Full of | Helpful |
| -er | One who | Teacher |
📌 CTET Tip: Prefix–Suffix मुळे word formation प्रश्न येतात.
6️⃣ Collocations-Vocabulary
(नैसर्गिक शब्दजोडी)
Collocation म्हणजे शब्दांची योग्य व नैसर्गिक जोडी.
Examples:
- Make a decision ❌ Do a decision
- Heavy rain (जोरदार पाऊस)
- Strong tea
- Fast food
- Pay attention
📌 CTET मध्ये error detection व sentence improvement मध्ये उपयुक्त.
CTET-2026 Vocabulary MCQs
(Synonyms & Antonyms – Practice Set)
🔹 Synonyms MCQs (Q1–Q20)
Q1. Choose the synonym of Happy
A) Sad
B) Angry
C) Joyful
D) Tired
Q2. Synonym of Begin is —
A) End
B) Start
C) Close
D) Stop
Q3. Synonym of Brave —
A) Coward
B) Fearful
C) Courageous
D) Weak
Q4. Synonym of Fast —
A) Slow
B) Quick
C) Late
D) Lazy
Q5. Synonym of Beautiful —
A) Ugly
B) Pretty
C) Dirty
D) Rough
Q6. Synonym of Help —
A) Ignore
B) Avoid
C) Assist
D) Reject
Q7. Synonym of Big —
A) Tiny
B) Small
C) Large
D) Short
Q8. Synonym of Angry —
A) Calm
B) Furious
C) Quiet
D) Polite
Q9. Synonym of Clever —
A) Foolish
B) Intelligent
C) Lazy
D) Weak
Q10. Synonym of Buy —
A) Sell
B) Borrow
C) Purchase
D) Lend
Q11. Synonym of Honest —
A) Truthful
B) False
C) Dishonest
D) Wrong
Q12. Synonym of End —
A) Begin
B) Start
C) Finish
D) Open
Q13. Synonym of Strong —
A) Weak
B) Feeble
C) Powerful
D) Soft
Q14. Synonym of Easy —
A) Hard
B) Simple
C) Tough
D) Complex
Q15. Synonym of Old —
A) New
B) Fresh
C) Ancient
D) Young
Q16. Synonym of Friend —
A) Enemy
B) Stranger
C) Companion
D) Rival
Q17. Synonym of Answer —
A) Ask
B) Reply
C) Question
D) Doubt
Q18. Synonym of Chance —
A) Risk
B) Danger
C) Opportunity
D) Fear
Q19. Synonym of Speak —
A) Hear
B) Listen
C) Talk
D) Silent
Q20. Synonym of Error —
A) Correct
B) Right
C) Mistake
D) Truth
🔸 Antonyms MCQs (Q21–Q40)
Q21. Antonym of Hot —
A) Warm
B) Cold
C) Heat
D) Fire
Q22. Antonym of Big —
A) Large
B) Huge
C) Small
D) Wide
Q23. Antonym of Fast —
A) Quick
B) Rapid
C) Slow
D) Hurry
Q24. Antonym of Happy —
A) Glad
B) Joyful
C) Sad
D) Smile
Q25. Antonym of Rich —
A) Wealthy
B) Poor
C) Strong
D) Big
Q26. Antonym of Strong —
A) Tough
B) Weak
C) Hard
D) Solid
Q27. Antonym of Easy —
A) Simple
B) Clear
C) Difficult
D) Light
Q28. Antonym of Day —
A) Morning
B) Evening
C) Night
D) Noon
Q29. Antonym of Old —
A) Ancient
B) Past
C) Young
D) Aged
Q30. Antonym of Open —
A) Close
B) Start
C) Begin
D) Wide
Q31. Antonym of Early —
A) Soon
B) Late
C) Fast
D) First
Q32. Antonym of True —
A) Right
B) Correct
C) False
D) Real
Q33. Antonym of Success —
A) Win
B) Achievement
C) Failure
D) Progress
Q34. Antonym of Accept —
A) Take
B) Agree
C) Reject
D) Receive
Q35. Antonym of Love —
A) Like
B) Care
C) Hate
D) Respect
Q36. Antonym of Honest —
A) Fair
B) True
C) Dishonest
D) Right
Q37. Antonym of Buy —
A) Borrow
B) Take
C) Sell
D) Lend
Q38. Antonym of Above —
A) Over
B) Top
C) Below
D) High
Q39. Antonym of Clean —
A) Pure
B) Clear
C) Dirty
D) Fresh
Q40. Antonym of Increase —
A) Rise
B) Grow
C) Decrease
D) Add
निष्कर्ष
Vocabulary हा CTET-2026 English section चा backbone आहे. नियमित वाचन, word list, idioms practice आणि mock tests यामुळे vocabulary मजबूत होते. Context-based learning हे सर्वात प्रभावी साधन आहे.