राष्ट्रीय मतदार दिवस लोकशाहीतील मतदानाच्या महत्त्वावर प्रकाश टाकतो. “एक मत – एक शक्ती”(One Vote – One Power)ही संकल्पना प्रत्येक मत देशाच्या भवितव्याला आकार देण्याची ताकद ठेवते, हे अधोरेखित करते. हा दिवस विशेषतः तरुण मतदारांना मतदानासाठी नोंदणी करण्यास, निवडणूक प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग घेण्यास आणि लोकशाही बळकट करण्याची जबाबदारी स्वीकारण्यास प्रेरित करतो. मतदान हा केवळ हक्क नसून तो जागरूक नागरिकाचे महत्त्वपूर्ण कर्तव्य आहे.
प्रस्तावना
लोकशाही ही केवळ शासनपद्धती नसून ती नागरिकांच्या सहभागातून साकार होणारी एक जीवनपद्धती आहे. या लोकशाही व्यवस्थेचा कणा म्हणजे मतदानाचा हक्क(Vote). प्रत्येक नागरिकाला शासन निवडण्याचा अधिकार देणारी ही प्रक्रिया अत्यंत पवित्र आणि जबाबदारीची आहे. नागरिकांमध्ये मतदानाविषयी जागरूकता निर्माण करणे, मतदार नोंदणीला प्रोत्साहन देणे आणि लोकशाही मूल्ये बळकट करणे या उद्देशाने भारतात दरवर्षी २५ जानेवारी रोजी ‘राष्ट्रीय मतदार दिवस’ साजरा केला जातो.
भारतीय संविधान : मूलभूत हक्क आणि कर्तव्ये-click here.
National Voters’ Day – Official Information
राष्ट्रीय मतदार दिवसाची सुरुवात
भारत निवडणूक आयोगाची स्थापना २५ जानेवारी १९५० रोजी झाली. या ऐतिहासिक घटनेच्या स्मरणार्थ आणि मतदारांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी २०११ पासून राष्ट्रीय मतदार दिवस साजरा करण्याची सुरुवात करण्यात आली. विशेषतः नवमतदारांना लोकशाही प्रक्रियेत सहभागी होण्यासाठी प्रेरित करणे हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे.
राष्ट्रीय मतदार दिवस साजरा करण्यामागील उद्दिष्टे
राष्ट्रीय मतदार दिवस साजरा करण्यामागे अनेक महत्त्वाची उद्दिष्टे आहेत :(Vote)
- मतदार नोंदणी वाढवणे
- १८ वर्षे पूर्ण केलेल्या तरुणांना मतदानासाठी प्रोत्साहन देणे
- मतदानाचे महत्त्व समजावून सांगणे
- लोकशाही मूल्यांची जपणूक करणे
- निष्पक्ष, मुक्त आणि पारदर्शक निवडणुकांबद्दल विश्वास निर्माण करणे
- जबाबदार व जागरूक मतदार घडवणे
मतदानाचा हक्क (Vote): नागरिकांचे कर्तव्य
भारतीय संविधानाने प्रत्येक नागरिकाला मतदानाचा मूलभूत हक्क दिला आहे. हा हक्क वापरणे म्हणजे देशाच्या भविष्यात सहभागी होणे होय. मतदान न करणे म्हणजे आपल्या मताचा आवाज गमावणे. प्रत्येक मत हे राष्ट्राच्या विकासात मोलाची भूमिका बजावते.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी सांगितले होते की, “लोकशाही टिकवायची असेल तर नागरिक जागरूक असले पाहिजेत.” मतदान हा त्या जागरूकतेचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे.
तरुणांची भूमिका
भारत हा तरुणांचा देश आहे. देशातील मोठा मतदारवर्ग हा तरुणांचा आहे. त्यामुळे तरुणांनी मतदान (Vote)प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग घेतल्यास देशाच्या राजकारणात सकारात्मक बदल घडू शकतो.
राष्ट्रीय मतदार दिवसाच्या निमित्ताने :
- शाळा व महाविद्यालयांत जनजागृती कार्यक्रम
- नवमतदारांना ओळखपत्रांचे वितरण
- मतदार प्रतिज्ञा
- पोस्टर, निबंध, भाषण स्पर्धा
अशा विविध उपक्रमांचे आयोजन केले जाते.
भारत निवडणूक आयोगाची भूमिका
भारत निवडणूक आयोग ही एक स्वतंत्र व घटनात्मक संस्था आहे. निवडणुका पारदर्शक, निष्पक्ष व शांततेत पार पाडण्याची जबाबदारी आयोग पार पाडतो. मतदार याद्यांची अचूकता, ई-व्हीएम, व्हीव्हीपॅट, ऑनलाईन मतदार नोंदणी, मतदार हेल्पलाईन अशा आधुनिक सुविधा आयोगाने उपलब्ध करून दिल्या आहेत.
मतदार जागरूकता कार्यक्रम (SVEEP)
SVEEP (Systematic Voters’ Education and Electoral Participation) या कार्यक्रमांतर्गत ग्रामीण व शहरी भागात मतदान जागृती केली जाते. लोककला, पथनाट्य, प्रभातफेरी, सोशल मीडिया यांचा वापर करून नागरिकांपर्यंत मतदानाचे महत्त्व पोहोचवले जाते.
मतदान व लोकशाहीचे नाते
लोकशाही ही “जनतेचे, जनतेद्वारे आणि जनतेसाठीचे शासन” आहे. मतदानाशिवाय लोकशाही अपूर्ण आहे. जेव्हा नागरिक मतदान करतात, तेव्हा ते देशाच्या निर्णयप्रक्रियेत थेट सहभागी होतात. मतदानामुळेच जबाबदार सरकार निवडले जाते आणि लोकशाही टिकून राहते.
मतदान न केल्याचे परिणाम
मतदान न केल्यास :(Vote)
- अयोग्य प्रतिनिधी निवडले जाऊ शकतात
- भ्रष्टाचार वाढू शकतो
- नागरिकांचे प्रश्न दुर्लक्षित राहू शकतात
- लोकशाही कमजोर होते
म्हणूनच “एक मत – एक शक्ती” हे तत्त्व प्रत्येक नागरिकाने लक्षात ठेवले पाहिजे.
राष्ट्रीय मतदार दिवसाचे महत्त्व
राष्ट्रीय मतदार दिवस हा केवळ एक दिवस नसून तो लोकशाहीचा उत्सव आहे. हा दिवस नागरिकांना त्यांच्या हक्कांची आणि कर्तव्यांची आठवण करून देतो. मतदान ही केवळ औपचारिकता नसून ती देशप्रेमाची अभिव्यक्ती आहे.
मतदार प्रतिज्ञा
राष्ट्रीय मतदार दिनानिमित्त नागरिकांना पुढीलप्रमाणे प्रतिज्ञा दिली जाते :
“मी भारताचा नागरिक म्हणून कोणत्याही दबावाशिवाय, प्रलोभनाशिवाय आणि भयाशिवाय मतदान करीन व लोकशाही मूल्यांचे पालन करीन.”
निष्कर्ष
Vote-राष्ट्रीय मतदार दिवस आपल्याला सांगतो की, लोकशाही टिकवण्याची जबाबदारी केवळ सरकारची नसून प्रत्येक नागरिकाची आहे. मतदानाचा हक्क हा आपला अभिमान आहे. तो न वापरणे म्हणजे लोकशाहीला दुर्बल करणे होय. म्हणूनच प्रत्येक पात्र नागरिकाने मतदान करावे, इतरांनाही मतदानासाठी प्रेरित करावे आणि लोकशाहीच्या बळकटीसाठी योगदान द्यावे.
“मतदान करा – देश घडवा” हा संदेश मनात ठेवून राष्ट्रीय मतदार दिवस साजरा करूया.