“When, Where and How” हा अध्याय इतिहासाच्या अभ्यासाचा पाया आहे. या घटकात भूतकाळातील घटना केव्हा घडल्या (When), कुठे घडल्या (Where) आणि त्यांची माहिती आपल्याला कशी मिळते (How) याचा अभ्यास केला जातो. कालसंकल्पना, भौगोलिक स्थान आणि इतिहासाची साधने यांद्वारे विद्यार्थ्यांमध्ये क्रमबद्ध विचार, पुराव्यावर आधारित समज आणि चिकित्सक दृष्टिकोन विकसित होतो. CTET 2026 – Social Science साठी हा अध्याय संकल्पनात्मक समज आणि इतिहास अध्यापनाच्या दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
प्रस्तावना
इतिहास म्हणजे केवळ राजे, युद्धे, तारखा किंवा साम्राज्यांची यादी नाही, तर मानवाच्या जीवनप्रवासाचा, समाजाच्या विकासाचा आणि संस्कृतीच्या उत्क्रांतीचा अभ्यास आहे. इतिहासाचा अभ्यास करताना आपल्यासमोर तीन मूलभूत प्रश्न उभे राहतात – When (केव्हा?), Where (कुठे?) आणि How (कसे?). हे तीन प्रश्न इतिहास अभ्यासाचा पाया मानले जातात.
CTET 2026 परीक्षेच्या Social Science (History Pedagogy) घटकात When, Where and How हा अध्याय अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण यामध्ये इतिहास कसा शिकवावा, विद्यार्थ्यांमध्ये ऐतिहासिक समज कशी विकसित करावी आणि केवळ पाठांतराऐवजी चिंतनशील विचार कसा निर्माण करावा, यावर भर दिला जातो.
इतिहास अध्यापनाची तत्त्वे व पद्धती
When – केव्हा? (कालसंकल्पना / Time)
इतिहासातील “When” म्हणजे एखादी घटना कधी घडली हे समजून घेणे. कोणतीही ऐतिहासिक घटना वेळेशिवाय अपूर्ण असते. कालसंकल्पना इतिहासाला शास्त्रीय स्वरूप देते.
कालगणनेची संकल्पना
इतिहासात काळ मोजण्यासाठी विविध पद्धती वापरल्या जातात –
- BC (Before Christ) / BCE (Before Common Era)
- AD (Anno Domini) / CE (Common Era)
उदा.
- सिंधू संस्कृती – सुमारे 2500 BCE
- अशोकाचा काळ – 3रे शतक BCE
इतिहासाचे कालखंड
- पूर्वऐतिहासिक काळ (Prehistoric Period) – लिखित पुरावे उपलब्ध नाहीत
- ऐतिहासिक काळ (Historic Period) – लिखित साधने उपलब्ध आहेत
कालसंकल्पनेमुळे विद्यार्थ्यांना घटनांचा क्रम समजतो, कारण–परिणामाचे नाते लक्षात येते आणि ऐतिहासिक घडामोडी एकसंध स्वरूपात समजतात.
–CTET दृष्टिकोनातून, “When” म्हणजे तारखा पाठ करणे नव्हे, तर कालसंदर्भ समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
Where – कुठे? (स्थान / Place)
इतिहासातील घटना कुठे घडल्या, याचा अभ्यास “Where” या घटकात केला जातो. भौगोलिक परिस्थितीचा मानवी जीवनावर मोठा प्रभाव असतो.
भूगोल आणि इतिहास यांचा संबंध
- नद्या, पर्वत, मैदाने
- हवामान
- नैसर्गिक साधनसंपत्ती
उदा.
- सिंधू नदीच्या काठावर हडप्पा संस्कृती विकसित झाली
- गंगा-यमुना खोरे – प्राचीन भारतीय संस्कृतीचे केंद्र
स्थानाचा अभ्यास केल्याने विद्यार्थ्यांना हे समजते की विशिष्ट प्रदेशात विशिष्ट प्रकारची संस्कृती का विकसित झाली. नकाशांचा वापर करून इतिहास शिकवल्यास विद्यार्थ्यांची समज अधिक स्पष्ट होते.
–CTET साठी महत्त्व – इतिहास आणि भूगोल यांचा एकात्मिक अभ्यास (Interdisciplinary Approach).
How – कसे? (इतिहासाची साधने / Sources of History)
इतिहासाची माहिती आपल्याला कशी मिळते, हा “How” चा मुख्य प्रश्न आहे. भूतकाळ थेट पाहता येत नाही, म्हणून आपण पुरावे आणि साधने यांचा आधार घेतो.
इतिहासाची साधने
(A) पुरातत्वीय साधने (Archaeological Sources)
- शिलालेख
- नाणी
- स्मारके
- उत्खननातून मिळालेले अवशेष
उदा. – अशोकाचे शिलालेख, हडप्पा अवशेष
(B) साहित्यिक साधने (Literary Sources)
- वेद, उपनिषदे
- पुराणे
- प्रवासवर्णने
- राजदरबारी ग्रंथ
(C) मौखिक साधने (Oral Sources)
- लोककथा
- लोकगीते
- परंपरा
“How” मुळे विद्यार्थ्यांमध्ये पुराव्यावर आधारित विचार, विश्लेषण क्षमता आणि चिकित्सक दृष्टिकोन विकसित होतो.
इतिहास अध्यापनात “When, Where and How” चे शैक्षणिक महत्त्व
CTET 2026 मध्ये केवळ विषयज्ञान नव्हे, तर अध्यापन पद्धती महत्त्वाची आहे.
विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोन
- प्रश्नोत्तर पद्धत
- चर्चात्मक अध्यापन
- कृतीआधारित शिक्षण
Constructivist Approach
विद्यार्थी स्वतः अनुभव, पुरावे आणि चर्चेतून ज्ञान तयार करतो.
Activity-Based Learning
- Timeline तयार करणे
- नकाशावर ऐतिहासिक स्थळे दाखवणे
- चित्रे, नाणी, शिलालेखांचे निरीक्षण
CTET परीक्षेतील संभाव्य प्रश्न प्रकार
- इतिहासाची साधने कोणती?
- कालसंकल्पनेचे महत्त्व काय?
- नकाशांचा इतिहास अध्यापनात उपयोग कसा होतो?
- पुराव्यांवर आधारित इतिहास शिकवण्याचे फायदे
MCQs – When, Where and How
इतिहास म्हणजे काय?
A) केवळ राजांची माहिती
B) भूतकाळातील घटनांचा शास्त्रीय अभ्यास
C) तारखांची यादी
D) युद्धांचे वर्णन
✅ उत्तर: B
“When” या संकल्पनेचा संबंध कोणाशी आहे?
A) स्थानाशी
B) साधनांशी
C) कालसंकल्पनेशी
D) संस्कृतीशी
✅ उत्तर: C
खालीलपैकी कोणती कालगणनेची पद्धत आहे?
A) नकाशा
B) शिलालेख
C) BCE / CE
D) लोककथा
✅ उत्तर: C
इतिहासातील “Where” या संकल्पनेत कशाचा अभ्यास होतो?
A) घटनांचा क्रम
B) साधनांचा प्रकार
C) भौगोलिक स्थान
D) ऐतिहासिक व्यक्ती
✅ उत्तर: C
सिंधू संस्कृती कोणत्या नदीच्या खोऱ्यात विकसित झाली?
A) गंगा
B) नर्मदा
C) सिंधू
D) गोदावरी
✅ उत्तर: C
इतिहासाची माहिती आपल्याला कशी मिळते, याचा संबंध कोणत्या घटकाशी आहे?
A) When
B) Where
C) How
D) Why
✅ उत्तर: C
खालीलपैकी कोणते पुरातत्वीय साधन आहे?
A) लोकगीत
B) प्रवासवर्णन
C) शिलालेख
D) कथा
✅ उत्तर: C
वेद आणि पुराणे ही कोणत्या प्रकारची साधने आहेत?
A) पुरातत्वीय
B) मौखिक
C) साहित्यिक
D) आधुनिक
✅ उत्तर: C
लोककथा व लोकगीते कोणत्या साधनांत मोडतात?
A) साहित्यिक
B) पुरातत्वीय
C) मौखिक
D) लिखित
✅ उत्तर: C
इतिहास अध्यापनात नकाशांचा वापर का महत्त्वाचा आहे?
A) वेळ वाचवण्यासाठी
B) विद्यार्थ्यांना पाठांतरासाठी
C) स्थानिक समज विकसित करण्यासाठी
D) परीक्षा सोपी करण्यासाठी
✅ उत्तर: C
CTET च्या दृष्टीने इतिहास अध्यापनाचा योग्य दृष्टिकोन कोणता?
A) शिक्षक-केंद्रित
B) पाठांतराधारित
C) विद्यार्थी-केंद्रित
D) पुस्तक-केंद्रित
✅ उत्तर: C
“How” या घटकामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये कोणती क्षमता विकसित होते?
A) केवळ स्मरणशक्ती
B) चिकित्सक व पुराव्यावर आधारित विचार
C) फक्त लेखन कौशल्य
D) गणितीय विचार
✅ उत्तर: B
खालीलपैकी कोणते इतिहासाचे साधन नाही?
A) नाणी
B) शिलालेख
C) नकाशा
D) स्मारके
✅ उत्तर: C
इतिहासातील कालसंकल्पनेचा मुख्य उद्देश कोणता?
A) घटना विसरणे
B) घटनांचा क्रम समजणे
C) केवळ परीक्षा उत्तीर्ण होणे
D) मनोरंजन
✅ उत्तर: B
Constructivist Approach मध्ये शिक्षकाची भूमिका कशी असते?
A) माहिती देणारा
B) मार्गदर्शक
C) नियंत्रक
D) परीक्षक
✅ उत्तर: B
निष्कर्ष
“When, Where and How” हा इतिहासाचा कणा आहे. या तीन संकल्पनांमुळे इतिहास केवळ माहितीचा संच राहत नाही, तर तो जिवंत, अर्थपूर्ण आणि विचारप्रवर्तक विषय बनतो. CTET 2026 साठी Social Science मध्ये हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा असून, भावी शिक्षकांनी इतिहास शिकवताना तारखांपेक्षा समज, पुराव्यांपेक्षा विचार आणि पाठांतराऐवजी विश्लेषणावर भर द्यावा.